Жалақы. Кепілдіктер мен өтемдер

Республикада  тұратын  халықтың  көпшілігі  үшін  жалақы  кірістің  негізгі  бөлігі  болып  табылады.  Сондықтан  оны  көтеру  адамдардың  қалыпты  тұрмыс  деңгейін  қамтамасыз  ету  үшін  аса  маңызды.  Нарықтық  экономикаға  бағдарландырылған   жалақыны  мемлекеттік  нормалаудың  жаңа  жүйесі  еңбек  ресурстарын  тиімді  пайдалану  мақсатында  және  қызметкерлердің  еңбек   белсенділігін  арттыру мен  материалдық  ынталандырудың  механизмін  әзірлеудің  бастапқы  базасы  болып  табылады.

Нарықтық  қатынастар  жағдайында  еңбекке  ақы  төлеуде  республика  азаматтарын  әлеуметтік  қорғаудың   құқықтық  негіздері  ағымдағы  заңдармен нақты  айқындалған.  Мемлекет  талапынан  көзделген  ең негізгі  кепілдік – ол  қызметкерлердің  заңдарда  белгіленген  ең  төменгі  жалақы  мөлшерінен  кем  емес  еңбегіне  ақы  алу  құқығы.  Бұл  кепілдік  ұйымдық-құқықтық,  меншік  нысанына  және  ведомстволық  бағыныштылығына  қарамастан  барлық  кәсіпорындар  мен  ұйымдарда  жұмыс  істейтін  қызметкерлерге  таратылады.

Жалақы  дегеніміз – жеке  еңбек  шартының  негізінде  орындалған  еңбек  үшін оның  күрделілігіне,  саны  мен  сапасына  сәйкес  жұмыс  беруші  төлеуге  міндетті  сыйақы  (табыс).

Еңбекке  ақы  төлеуді  құқықтық  реттеу  екі  әдіспен:  орталықтандырылған  және  жергілікті  әдіспен  жүзеге  асырылады.  Жалақыны  реттеудің  мемлекеттік  орталықтандырылған  әдісі  қызметкерлер  тобының  біліктілігін  жіктеудің  разрядаралық  тарифтік  коэффиценттерін,  барлық  қызметкерлердің  еңбегіне  ақы  төлеудің  Біріңғай  тарифтік  кестесін,  жалақы  тарифтерін  енгізу  арқылы  жүргізіледі.  Еңбекке  ақы  төлеудің  орталықтандырылған  әдісі  мемлекеттік  бюджеттен  қаржыландырылатын  ұйымдар   мен  кәсіпорындарда  қолданылады.

Еңбекке  ақы  төлеу  жүйесі – жұмсалған  еңбекпен  есептелген  жалақы  арасындағы  арақатынасты  белгілеу  жүйесі.  Жалақының  негізгі  жүйелеріне –мерзімді  және  кесімді  жүйе  жатады.  Өндірісте  еңбекке  ақы  төлеудің  өзге де  жүйелері  белгіленуі  мүмкін.  Ақы  төлеу  еңбектің  жеке  және  (немесе)  ұжымдық  нәтижелері  үшін  жүргізілуі  мүмкін.

Кепілдік төлемдер мен өтемдердің тәртібі

Еңбек  туралы  заңдарда  қызметкерлерге  кепілдіктер  беру  мен  өтемақылар  төлеу  реттері  белгіленген.

Заңдарда  дәлелді  деп  танылған  себептерге  байланысты  қызметкер  жұмыс  істемеген  уақытқа  төленетін  ақыларды  кепілдіктер  дейді.

Қызметкердің  мемлекеттік  міндеттерді  орындауы  кезіндегі  кепілдіктер.  Жұмыс  беруші  қызметкерді  оның  жұмыс орнын  (қызметін)  сақтай  отырып,  Еңбек  заңдарының  80-бабы  негізінде  мемлекеттік  және  қоғамдық  міндеттерді  орындау  үшін  жұмыстан  босата  алады.

Мемлекеттік  және  қоғамдық  міндеттерді  орындауына:  қызметкердің  сайлау,  сайлану  құқығын  жүзеге  асыруы;  мемлекеттік,  кәсіподақ  және  басқа  да қоғамдық,  саяси  ұйымдарға шақыратын  сезьдерге,  конференцияларға,  пленумдарға  делегат  есебінде  қатысу,  прокуратура  және  сотқа  куәгер,  жәбірленуші,  сарапшы,  маман,  аудармашы,  айғақшы  т.с.с  ретінде  шақыру  бойынша  бару,  сайланбалы  кәсіподақ   органдарының  мүшелері өз  мүшелерінің   мүдделерін  көздеп  қоғамдық  міндеттерді  орындау  үшін  кәсіподақ оқуына,  сезьдерге,  конференцияларға  делегат  ретінде  қатысуын  жатқызуға  болады.

Медициналық  тексеруге  жіберілген  қызметкерлерге  берілетін  кепілдіктер.  Мерзімді  медециналық  тексеруден  өту  кезінде  жұмыс   берушінің  есебінен  осындай  тексеруден  өтуге  міндетті  қызметкерлерге  оның  жұмыс  орны  сақталып,  орташа  жалақысы  мөлшерінде  кепілдікақылар  төленеді  (Ет-ның  81-бабы)

Біліктілігін  арттыруға   және  қайта  даярлауға  жіберілетін  қызметкерлерге  арналған  кепілдіктер.  Өндірістен  қол үзіп,  біліктілігін  арттыруға  және  қайта  даярлауға  жіберілген  қызметкерлердің  жұмыс  орны  сақталып,  оларға  орташа  жалақы мөлшерінде  кепілақы  төленеді  Сондай-ақ  жұмыс  беруші  өз  мүддесін  көздеп  кадрлар  даярлау  үшін  өз қаражаты  есебінен  қызметкерді  оқытуға  немесе  оқуға  жіберуге  құқылы.

Өтемақылар – жұмыс  режимі  мен  еңбек  жағдайларына,  жұмысты  орындаған  кездегі  қызметкерлердің  шеккен  шығындарының  орнын  толтыруға  байланысты  ақшалай  төлемдер.

Қызметтік  іссапарлар  кезіндегі  өтемақылар.  Қызметтік  іссапар – қызметкердің  ұйым  басшысының  өкімі  бойынша  еңбек  міндеттемелерін  өзінің  тұрақты  жұмыс  орнынан  тыс жерде  орындау  үшін  белгілі  бір  мерзімге сапары  болып  табылады.  Қызметтік  іссапарларға  жіберілетін  қызметкерлерге:

  • іссапарда болған  уақыты  үшін  тәулікақылар;
  • тағайындалған жерге  барып – қайту  жолы  бойынша  шығындры  ;
  • тұрғын уй – жай  жалдау  жөніндегі  шығындары  төленеді.  (Ет 3-ның  83 бабы)

Қызметкерді  ұйыммен  бірге  басқа жердегі  жұмысқа  ауыстыру  кезінде  өтемақылар.

Қызметкерді  ұйыммен  бірге  басқа  жердегі  жұмысқа  ауыстыру  қолданылып  жүрген  әкімшілік – аймақтық  бөлініс  бойынша  басқа  елді  мекенге көшуге  байланысты  болса  мынадай  өтемақылар  төленеді.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!