Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы

  1. 18 жасқа жетпей қылмыс жасаған тұлғалардың қылмыстық жауаптылығының  жалпы ережелері.

Бұл  дегеніміз  мемлекеттің  әділеттік  және   ізгілік    принциптерін  басшылыққа  ала  отырып  кәмелетке  толмағандардың  жас  жағынан  және  ақыл  – ойы  жөнінен  толық    жетілмегендігін  ескере  отырып  оларды  арнаулы  қамқорлыққа  алуының  көрінісі  болып  табылады. Осыған  орай  қылмыстық  заң  кәмелетке   толмағандарға   ересектермен  бірдей  талап  қоймайды.  Кәмелетке  толмағандардың  психологиясын  ескере  отырып,  оған  қылмыстық     жауаптылықтың   ерекше  жағдайларын  белгілеу  қылмыстық  жазаның   мақсаттарына   жетудің  бірден бір  оңтайлы  жолы болып  табылады.  Сондықтан  да   кәмелетке  жасы  толмағандарға  қылмыстық  заң  жаза  болып  табылмайтын  тәрбиелік  сипаттағы  мәжбүрлеу  шараларын  кеңінен  қолдануды   белгілеген.

Қылмыстық   кодексің   78- бабының  1- бөлігіне  сәйкес  “Кәмелетке  толмағандар  деп  қылмыс   жасаған  кезге  қарай  жасы   он  төртке  толған,  бірақ  он  сегізге  толмаған  адамдар  танылады”  Яғни,  қылмыстық  жауаптылыққа   тартылатын  ең  төменгі  жас  14-ке  толу.

Егер  кәмелетке  толмаған  адам  Қылмыстық  кодексте   көзделген  жасқа  толса,  бірақ  психикасының  бұзылуына  байланысты  емес психикалық  дамуы  жағынан  артта   қалуы  салдарынан    кішігірім   немесе  орташа  ауырлықтағы  қылмысты  жасау   кезінде  өзінің  іс-әрекетінің  іс  жүзіндегі  сипаты  мен  қоғамдық  қауіптілігін  толық  көлемінде  түсіне  алмаса  не  оған  ие   бола  алмаса,   қылмыстық   жауапқа  тартылуға  тиісті  емес  (15-бап,  3-бөлігі).

Егер  кәмелетке  толған  адамның  ( 14, 16 жас ) есінің  дұрыстығын  жоққа  шығармайтын  психикалық   бұзылуы  оларды  қылмыстық   жауаптылықтан  босатпайды,  бірақ  бұл  мән-жайды  сот  жаза   тағайындау  кезінде   жеңілдететін  мән – жай  ретінде  ескереді  және  ол  қылмыстық  заңда  көзделген  медициналық  сипаттағы  мәжбүрлеу  шараларын  тағайындау  үшін  негіз  болады  ( ҚК-тің  17-бабы,1,2-бөліктері)

Қылмыс  жасаған  кезде  18-ге  толған  адам  кәмелетке  толмаған  деген  атаққа  ие  бола  алмайды.  Бірақ та  ҚК   87- бабының  талабына  сәйкес  18 бен – 20 жас  аралығында  қылмыс  жасаған   адамдарға  жасаған  әрекетінің  сипатын  және  жеке  басын  ескере  отырып,  сот  ерекше    жағдайларда  оларға  кәмелетке  толмағандарға  арналған  арнаулы  тәрбие  немесе  емдеу,  тәрбиелеу  мекемесіне  орналастыруды  қоспағанда,  осы  бөлімнің  ережелерін  қолдана  алады.  Мұндай  ретте   қоғамға  қауіпті  істелген  іс-әрекеттің  мәні  18 бен – 20 жас  аралығындағы  адамның   жас  мөлшеріне  байланысты  және  психикалық  жете  болуы  қажет.

  1. Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жаза түрлері.

Кәмелетке   толмағандардың  психикалық  жағдайы мен  жас  ерекшеліктеріне  байланысты  оларға   тағайындалған жаза  түрлері де  ересектерге  қарағанда   жеңіл  болып  белгіленген.  Кәмелетке  толмағандарға  қатаң  қылмыстық   шаралар  (өлім  жазасы,  өмір  бойы бас  бостандығынан  айыру жазалары)  тағайындалмайды.  Кәмелетке  жасы  толмағандардың   статусының  ерекшеліктеріне  байланысты  оларға   белгілі  бір  лауазым   атқару  құқығынан  айыру:  мүлікті  тәркілеу;   бас бостандығынан  немесе  әскери  қызметінен  шектеу  сияқты  жазалар   тағайындалмайды.  Төменде  Қылмыстық  кодекстің  79- бабын  келтіріп  отырмыз.

1.* Кәмелетке  толмағандарға   тағайындалатын  жаза  түрлері:

а)  айыппұл;

б)  белгілі   бір  қызметпен  айналысу  құқығынан   айыру;

в)  қоғамдық  жұмыстарға   тарту;

г)  түзеу  жұмыстары;

д)  қамау

е)  бас  бостандығынан  айыру  болып   табылады.

2.* Айыппұл кәмелетке  толмай сотталған  адамның  дербес  табысы  немесе  өндіріп  алуға  жарайтын  мүлкі  болған  жағдайда  ғана   тағайындалады.  Айыппұл  оннан  бес  жүз айлық  есептік  көрсеткішке  дейінгі  мөлшерде  немесе   кәмелетке  толмаған  адамның   жалақысының  немесе  өзге   табысының  екі  аптадан  алты  айға  дейінгі   кезеңдегі   мөлшерінде  тағайындалады.

3.*  Кәмелетке  толмағандарға   белгілі  бір  қызметпен   айналысу  құқығынан  айыру бір  жылдан екі жылға дейінгі  мерзімге  тағайындалады.

4.*  Қоғамдық  жұмыстарға   тарту   қырық  сағаттан  жүз алпыс  сағатқа  дейінгі  мерзісге   тағайындалады,  ол  кәмелетке толмаған  адамның  қолынан  келетін  жұмысты  орындауы болып  табылады  және  ол  оны оқудан  немесе  негізгі  жұмысынан  бос  уақытында  атқарады.  Он  алты жасқа  толмаған   адамдардың  бұл  жаза  түрін   орындауының  ұзақтығы  күніне екі  сағаттан, ал он  алтыдан  он  сегіз  жасқа  дейінгі   адамдар  үшін  күніне  үш  сағаттан  аспауы  керек.

5.*  Түзеу  жұмыстары  сот  үкім  шығарған  кезде  он алты  жасқа   жеткен  кәмелетке  толмай  сотталған адамдарға  бір  жылға  дейінгі  мерзімге  тағайындалады.

6.*  Қамау  сот  үкім  шығарған  кезде    он алты  жасқа   жеткен  кәмелетке  толмай  сотталған  адамдарға  бір  айдан  төрт  айға  дейінгі  мерзімге  тағайындалады.

7.*  Кәмелетке  толмай  сотталған  адамды  бас  бостандығынан  айыру  он  жылдан, ал  ауырлататын  мән-жайларда  кісі  өлтіргені  үшін  – он екі  жылдан   аспайтын  мерзімге   тағайындалуы  мүмкін.  Он  төрт  жастан  он  алты   жасқа дейін  кішігірім  ауырлықтағы  қылмысты  бірінші  рет  жасаған   адамдарға   бас бостандығынан  айыру  тағайындалмайды.

8.*  Кәмелетке  толмай  сотталған  адамдар  бас   бостандығынан  айыруды;

а)  бас  бостандығынан  айыруға  бірінші  рет  сотталған  еркек  жынысты  кәмелетке  толмағандар, сондай-ақ әйел  жынысты  кәмелетке  толмағандр – жалпы  режимдегі  тәрбиелеу  колонияларында;

б)  бұрын  бас  бостандығынан  айыру  жазасын  өтеген  еркек  жынысты  кәмелетке  толмағандар  күшейтілген   режимдегі  тәрбиелеу  колонияларында  өтейді.

9.*  Қоғамдық  қауіптілік  сипатына   және  дәрежесіне  кінәлі  адамның  жеке  басына  және  басқа да  мән-жайларға  қарай,  сот  қабылданған  шешімнің  себебін  көрсете  отырып,  еркек  жынысты  кәмелетке  толмай  сотталған  адамның  бас   бостандығынан  айыруды  жалпы  режимдегі  тәрбиелеу  колониясында  өтеуін  тағайындауы  мүмкін.

10.* Сот  жазаны  орындаушы  органға  кәмелетке  толмай  сотталған  адаммен  қарым-қатынас  кезінде  оның  жеке  басының  белгілі  бір  ерекшіліктерін  ескеру  туралы  нұсқау  беруі  мүмкін.

  1. Кәмелетке толмағандарға жаза тағайындау ерекшеліктері.

Мұндай  ерекшіліктерге  жасы  кәмелетке  толмағанның  психикалық   өзгешілігі  :  денсаулығының  нашарлығы,  белгілі  бір   іс-әрекетте  қабілеттілігі  белгілі  бір  мамандыққа  баулу  қажеттіліктері  жатады.  Қылмыстық  кодекстің  79-бабында  жазаны  өтеуден  қасақана   жалтарған  ретте  жазаның  бұл  түрін  екіншісімен  ауыстыру  туралы  арнайы  көрсетпеген.

Кәмелетке   жасы  толмағандарға  мұндай  ретте  жазаны  ауыстыру  жалпы  негізде  қылмыстық   кодекстің  40,42,43-баптарына   сәйкес  жүзеге  асырылады.  Кәмелетке  толмаған  адамдарға  жаза   тағайындаудың  ерекшеліктері  Қылмыстық  кодекстің  80-бабында  көзделген.   Кәмелетке  толмаған  адамға  жаза  тағайындау  кезінде  осы  Кодекстің  52- бабында  көзделген  мән-жайлардан  басқа,  оның  өмірі  мен  тәрбиесінің   жағдайлары,   психикалық  даму  деңгейі  жеке  басының   өзге де  ерекшеліктері,  сондай-ақ  оған    жасы  үлкен  адамдардың  ықпалы  ескеріледі.

Кәмелетке  толмаған  жас  жеңілдететін  мән-жай  ретінде  басқа  да   жеңілдететін  және  ауырлататын   мән-жайлармен  жиынтықта  ескеріледі.  Кәмелетке  толмаған  адамға   тағайындалған  жаза  әділ  болуы  керек.  Әділ  жаза  деп   кәмелетке   толмағандардың   түзелуіне  тікелей  әсер  ететін  жазаны  айтамыз.

  1. Кәмелетке толмағандарды  жазадан  босату. Тәрбиелік  әсері  бар  мәжбүрлеу  шаралары.  Кәмелетке толмағандарды  жазаны  өтеуден  шарты түрде мерзімнен  бұрын  босату.  Ескерту мерзімі.
  2. Кәмелетке толмағандардың сотталғандығын  жою  ерекшеліктері.

  Осы  бөлімнің  18 бен  -20 жас  аралығында   қолдану.

Кәмелетке   толмағандарға    қылмыстық   жауаптылықтан   және  жазадан  босату  жалпы  және  арнаулы  қылмыстық  –  құқылық   нормалар  арқылы  жүзеге  асырылады.    Қылмыстық  құқықтың  жалпы  нормасы  бойынша  кәмелетке  толмағандар  шын  өкінуіне   байланысты  (65-бап),  қажетті  қорғану  шегінен  асқан  кезде  (66-бап)   жәбірленушімен   татуласуына  байланысты  (67-бап),  жағдайдың  өзгеруіне  байланысты  (68-бап),  ескіру  мерзімінің  өтуіне  байланысты  (69-бап)  қылмыстық   жауаптылықтан  босатылады.   Қылмыстық  кодекстің  89-бабына  сәйкес  Қылмыстық  кодекстің   69 және  75 баптарында  көзделген  ескіру  мерзімі  кәмелетке  толмағандар  қылмыстық   жауаптылықтан  немесе  оның  жазасын  өтеуден  босату  кезінде  тең     жартысында  қысқартылады.

   Қылмыстық  кодекстің  69-бабының  5-бөлігіне  сәйкес  жасаған  қылмысы  үшін  осы  кодекс  бойынша  өлім  жазасының    тағайындалуы  мүмкін  адамға  ескеру    мерзімі  туралы  мәселені  сот  шешеді.  Бұл  норма  жасы  кәмелетке  толмағандарға  қолданылмайды,  өйткені  заң  бойынша  мұндай  адамдарға  өлім  жазасы  немесе  өмір  бойына  бас  бостандығынан  айыру  жазасы  қолданылмайды.

   Қылмыстық  кодекстің  69-бабының  5-бөлігі  жасы  кәмелетке   толмағандарға  қолданылмайды,  өйткені бибітшілік пен  адамзаттың  қауіпсіздігіне  қарсы  қылмыстар  үшін  жасы  кәмелетке  толмағандар  жауапқа  тартылмайды.  Жасы  кәмелетке  толмағандар  жөніндегі  қылмыстық   кодексің  85-бабында  көрсетілген  қысқартылған  ескеру   мерзімдер  қылмыстық  кодекстің  87-бабында  көрсетілген  негіздер  бойынша  18-бен  20 жас  аралығындағы  адамдарға да  қолданылады.  18 бен -20жас  аралығындағы   қылмыс  жасаған    адамдарға   жасаған  әрекетінің  сипатын  және   жеке   басын  ескере  отырып  сот  ерекше   жағдайларда  оларға  кәмелетке  толмағандарға   арналған  арнаулы  тәрбие  немесе    емдеу- мекемесіне   орналастыруды  қоспағанда,  осы  бөлімнің  ережелерін   қолдана  алады. Жасы  кәмелетке  толмағандарды  қылмыстық  жазада   жалпы    қылмыстық  құқылық  норманың   негізінде  шартты  түрде  соттау  ( 63,64,-баптар);  жазаны  өтеуден  мерзімінен    бұрын   шартты түрде  босату    (70-бап)  жазаның  өтелмеген  бөлігін  неғұрлым  жеңіл  жаза  түрімен  ауыстыру  (71-бап),  ауруға  шалдығуна  байланысты   жазадан  босату  (73-бап),  жүкті  әйелдердің  және  жас  балалары  бар  әйелдердің  жаза  өтеуін  кейінге   қалдыру  (72-бап)  айыптау  үкімінің  ескіру  мерзімі  өтуіне байланысты  жазаны  өтеуден  босатылады.  Қылмыстық  кодекстің  84-бабы  кәмелетке  толмағандарды  жазаны  өтеуден  шартты  түрде  мерзімінен  бұрын  босатудың  тәртібін  белгілеген.

Кәмелетке  толмағандарды  жалпы  тәртіппен  қылмыстық  жауаптылықтан  және  жазадан  босатудың  негіздерімен  бірге  олар  жайында  қылмыстық  заңда  мынадай  арнаулы  негіздерде   бар:

  1. Кәмелетке толмағандарды  мәжбүрлеу  шараларын  қолдану  арқылы  жазадан  босату  (81-бап)
  2. Тәрбиелік әсері  бар  мәжбүрлеу  шараларын  қолдану  арқылы  жазадан  босату  (82,83-бап)

Кәмелетке   жасы  толмағандарды  арнаулы  тәрбие  немесе  емдеу  тәрбиелеу  мекесіне  орналастыру  арқылы  жазадан  босату  (83-бап,6-бөлігі).

  1. Кәмелетке толмағанның қылмыс жасау кезіндегі соттылығы.

Қылмыстық  кодекстің  81-бабына  сәйкес  бірінші  рет    кішігірім  немесе  орташа  ауырлықтағы  қылмыс  жасағаны  үшін  сотталған  кәмелетке  толмаған  адам,  егер  оны   түзеуге  осы  Кодекстің  82-бабында  көзделген   тәрбиелік  әсері  бар  мәжбүрлеу  шараларын  қолдану   жолымен  қол  жеткізуге  болады  ғой  деп  таныса  сот  оны  қылмыстық  жауаптылықтан  босату  мүмкін.  Бұл  баптың  нормасын  қолдану  үшін

  1. Кәмелетке толмаған адамның   кішігірім немесе  орташа   ауырлықтағы  қылмысты  істеуі;
  2. осы қылмыстарды  істегені  үшін  кәмелетке   толмағандардың  сотталуы
  3. Олардың түзелуі  үшін  Қылмыстық  кодекстің  82 бапты  қолданған дұрыс  болады.

1* Сот  кәмелетке  толмаған  адамға  тәрбиелік  әсері  бар  мынадай  мәжбүрлеу  шараларын  тағайындауы  мүмкін:

а)  ескерту

б)ата-аналарының  немесе  олардың   орнындағы  адамдардың не   мамандандырылған  мемлекеттік  органның   қадағалауына  беру;

в)келтірілген  зиянды  қалпына  келтіру  міндетін  жүктеу

г)бос  уақытын шектеу  және  кәмелетке  толмаған   адамның   жүріс  -тұрысына  еркше  талаптар белгілеу.

д)кәмелетке  толмағандарға  арналған  арнаулы  тәрбие  немесе  емдеу  тәрбиелеу  мекемесіне  орналастыру.

  1. Кәмелетке толмаған адамға  бір  мезгілде  тәрбиелік   әсері   бар  бірнеше  тәрбиелек  шаралары   тағайындалуы  мүмкін.

   Қылмыстық  кодекстің  83-бабының  1-4 бөліктеріне  сәйкес  тәрбиелік әсері  бар  осы  шаралардың  мазмұны  төмендегідей

  1. Ескерту кәмелетке толмаған  адамға  оның  әрекеті мен  келтірілген  зиянды  түсіндіруден  және  осы   Кодексте  көзделген  қылмыстарды  қайталап  жасаудың   зардаптарын   түсіндіруден  тұрады.
  2. Қадағалауға беру  ата  аналарына  немесе  олардың  орнындағы  адамдарға  не   мамандандырылған  мемлекеттік  органға  кәмелетке  толмаған  адамға  тәрбиелік  әсер     ету  және  оның  мінез-құлқын бақылау  міндеттер   жүктеуден  тұрады.
  3. Келтірілген зиянды  қалпына  келтіру  міндеті  кәмелетке  толмаған  адамның  мүлікті  жағдайын  және  оның  тиісті  еңбек   дағдысы  болуын  есепке  ала  отырып   жүктеледі.
  4. Кәмелетке толмаған  адамның бос  уақытын   шектеу  және  оның  жүріс  -тұрысына  ерекше  талаптар  белгілеу,  белгілі  бір  орындарға  баруға,  бос  уақыттың  белгілі  бір  нысанын,    оның  ішінде   механикалық   көлік  құралын  басқаруға  байланысты  нысанын  пайдалануға  тыйым  салуды,  тәуліктің  белгілі  бір  уақытынан  кейін  үйден  тыс  жерде  болуын, мамандырылған  мемлекеттік  органның   рұқсатынсыз   басқа  жерлерге баруын шектеуді  көздеуі  мүмкін.  Кәмелетке  толмаған  адамға  білім  аяқтау не   мамандандырылған  мемлекеттік  органның  көмегімен  жұмысқа  орналасу  талабы да  қойылуы мүмкін.  Осы  тізбе  толық  болып  табылмайды.  Қылмыстық  кодекстің   83-бабының  бесінші  бөлігіне  сәйкес  алты  айдан  2- жылға  дейінгі  мерзімге  арнаулы тәрбие  немесе    емдеу   тәрбиелеу  мекемесіне   орналастыруды  сот  кәмелетке  толмай  қасақана  орташа    ауырлықтағы  қылмыс  жасаған   адамға  тағайындауы  мүмкін   делінген.

Қылмыстық  кодекстің  13-бабының  4-бөлігіне  сәйкес  18 жасқа  толмаған  адамның  жасаған  қылмысы  үшін   сотталғандардың  қылмыстың  қайталануына  тану  кезінде  есепке  алынбайды,  яғни  олар  бұрын  сотталған  адам  деп  танылмайды.  Қылмыстық  кодекстің  86- бабына  сәйкес  18  жасқа  толғанға  дейін  қылмыс  жасаған  адамдар  үшін  осы   кодекстің  77-бабында  көзделген  соттылықты  жою   мерзімдері   қысқартылады  және   тиісінше   86- бапта  көрсетілгендей:

а)   бас  бостандығынан  айыруға  қарағанда  жазаның   неғұрлым  жеңіл   түрлерін  өтегеннен  кейін  төрт  айға

б)  кішігірім немесе  орташа  ауырлықтағы  қылмысы  үшін  бас  бостандығынан  айыруды  өтегеннен  кейін  бір  жылға;

в)  ауыр  және  аса  ауыр  қылмысы  үшін  бас   бостандығынан  айыруды  өтегеннен  кейін  үш  жылға  тең  болады.  Жасы   кәмелетке  толмай  қылмыс  істегендерге  Қылмыстық  кодекстің  77-бабында  көзделген  соттылық   туралы  жалпы  ереженің  1-ші және  7- бөліктері  жазадан   босатылған  адамның  соттылығы   жойылды  деп   танылуы  туралы  ереже.

Кәмелетке   толмағандардың  қылмыстық  жауаптылығы

Кәмелетке  толмаған  деп  қылмыс  жасаған  кезге    қарай  14-ке  толған,  бірақ  18-ге  толмаған  адамдар   танылады.

Қылмыс  жасаған  кәмелетке   толмағандарға  тағайындалуы  мүмкін   не  оларға  тәрбиелік    әсері  бар  мәжбүрлеу  шаралары  қолданылуы  мүмкін .

Кәмелетке  толмағандарға   тағайындалатын  жаза  түрлері.

а)  айыппұл

ә)  белгілі  бір  қызметпен  айналысу  құқығынан  айыру

б)  қоғамдық  жұмыстарға  тарту

в)  түзеу  жұмыстары

г)  қамау

д)  бас  бостандығынан  айыру

Қылмыстық  жауаптылықтан   босатылатын  жас  шамасы:

  1. Қылмыс жасаған  кезде  16-жасқа  толған  адам  қылмыстық  жауаптылыққа  тартылады.
  2. Қылмыс жасаған  кезде  14-жасқа  толған  адамдар  ҚК  15-бабында  көзделген  қылмыстар  бойынша  жауапқа  тартылады.
«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!