Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы

  1. 18 жасқа жетпей қылмыс жасаған тұлғалардың қылмыстық жауаптылығыныңжалпы ережелері.

Бұлдегенімізмемлекеттіңәділеттікжәне ізгілікпринциптерінбасшылыққаалаотырыпкәмелеткетолмағандардыңжасжағынанжәнеақыл- ойыжөнінентолықжетілмегендігінескереотырыполардыарнаулықамқорлыққаалуыныңкөрінісіболыптабылады. Осығанорайқылмыстықзаңкәмелетке толмағандарға ересектерменбірдейталапқоймайды.Кәмелеткетолмағандардыңпсихологиясынескереотырып,оғанқылмыстық жауаптылықтың ерекшежағдайларынбелгілеуқылмыстықжазаның мақсаттарына жетудіңбірден біроңтайлыжолы болыптабылады.Сондықтанда кәмелеткежасытолмағандарғақылмыстықзаңжазаболыптабылмайтынтәрбиеліксипаттағымәжбүрлеушараларынкеңіненқолданудыбелгілеген.

Қылмыстық кодексің 78- бабының1- бөлігінесәйкес“Кәмелеткетолмағандардепқылмыс жасағанкезгеқарайжасы онтөрткетолған,бірақонсегізгетолмағанадамдартанылады”Яғни,қылмыстықжауаптылыққа тартылатынеңтөменгіжас14-кетолу.

ЕгеркәмелеткетолмағанадамҚылмыстықкодексте көзделгенжасқатолса,бірақпсихикасыныңбұзылуынабайланыстыемес психикалықдамуыжағынанартта қалуысалдарынанкішігірім немесеорташаауырлықтағықылмыстыжасау кезіндеөзініңіс-әрекетініңісжүзіндегісипатыменқоғамдыққауіптілігінтолықкөлеміндетүсінеалмасанеоғание болаалмаса, қылмыстық жауапқатартылуғатиістіемес(15-бап,3-бөлігі).

Егеркәмелеткетолғанадамның( 14, 16 жас ) есініңдұрыстығынжоққашығармайтынпсихикалық бұзылуыолардықылмыстық жауаптылықтанбосатпайды,бірақбұлмән-жайдысотжаза тағайындаукезінде жеңілдететінмән – жайретіндеескередіжәнеолқылмыстықзаңдакөзделгенмедициналықсипаттағымәжбүрлеушараларынтағайындауүшіннегізболады( ҚК-тің17-бабы,1,2-бөліктері)

Қылмысжасағанкезде18-гетолғанадамкәмелеткетолмағандегенатаққаиеболаалмайды.Бірақ таҚК 87- бабыныңталабынасәйкес18 бен – 20 жасаралығындақылмысжасаған адамдарғажасағанәрекетініңсипатынжәнежекебасынескереотырып,сотерекшежағдайлардаоларғакәмелеткетолмағандарғаарналғанарнаулытәрбиенемесеемдеу,тәрбиелеумекемесінеорналастырудықоспағанда,осыбөлімніңережелерінқолданаалады.Мұндайретте қоғамғақауіптіістелгеніс-әрекеттіңмәні18 бен – 20 жасаралығындағыадамның жасмөлшерінебайланыстыжәнепсихикалықжетеболуықажет.

  1. Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жаза түрлері.

Кәмелетке толмағандардыңпсихикалықжағдайы менжасерекшеліктерінебайланыстыоларға тағайындалған жазатүрлері деересектергеқарағанда жеңілболыпбелгіленген.Кәмелеткетолмағандарғақатаңқылмыстық шаралар(өлімжазасы,өмірбойы басбостандығынанайыру жазалары)тағайындалмайды.Кәмелеткежасытолмағандардың статусыныңерекшеліктерінебайланыстыоларға белгілібірлауазым атқаруқұқығынанайыру:мүліктітәркілеу; бас бостандығынаннемесеәскериқызметіненшектеусияқтыжазалар тағайындалмайды.ТөмендеҚылмыстықкодекстің79- бабынкелтіріпотырмыз.

1.* Кәмелеткетолмағандарға тағайындалатынжазатүрлері:

а)айыппұл;

б)белгілі бірқызметпенайналысуқұқығынан айыру;

в)қоғамдықжұмыстарға тарту;

г)түзеужұмыстары;

д)қамау

е)басбостандығынанайыруболып табылады.

2.* Айыппұл кәмелеткетолмай сотталғанадамныңдербестабысынемесеөндіріпалуғажарайтынмүлкіболғанжағдайдағана тағайындалады.Айыппұлоннанбесжүз айлықесептіккөрсеткішкедейінгімөлшерденемесе кәмелеткетолмағанадамның жалақысыныңнемесеөзге табысыныңекіаптаданалтыайғадейінгі кезеңдегі мөлшеріндетағайындалады.

3.*Кәмелеткетолмағандарға белгілібірқызметпен айналысуқұқығынанайыру біржылдан екі жылға дейінгімерзімгетағайындалады.

4.*Қоғамдықжұмыстарға тарту қырықсағаттанжүз алпыссағатқадейінгімерзісге тағайындалады,олкәмелетке толмағанадамныңқолынанкелетінжұмыстыорындауы болыптабыладыжәнеолоны оқуданнемесенегізгіжұмысынанбосуақытындаатқарады.Оналты жасқатолмаған адамдардыңбұлжазатүрін орындауыныңұзақтығыкүніне екісағаттан, ал оналтыданонсегізжасқадейінгі адамдарүшінкүнінеүшсағаттанаспауыкерек.

5.*Түзеужұмыстарысотүкімшығарғанкездеон алтыжасқа жеткенкәмелеткетолмайсотталған адамдарғабіржылғадейінгімерзімгетағайындалады.

6.*Қамаусотүкімшығарғанкездеон алтыжасқа жеткенкәмелеткетолмайсотталғанадамдарғабірайдантөртайғадейінгімерзімгетағайындалады.

7.*Кәмелеткетолмайсотталғанадамдыбасбостандығынанайыруонжылдан, алауырлататынмән-жайлардакісіөлтіргеніүшін- он екіжылдан аспайтынмерзімге тағайындалуымүмкін.Онтөртжастаноналты жасқа дейінкішігірімауырлықтағықылмыстыбіріншіретжасаған адамдарға бас бостандығынанайырутағайындалмайды.

8.*Кәмелеткетолмайсотталғанадамдарбас бостандығынанайыруды;

а)басбостандығынанайыруғабіріншіретсотталғанеркекжыныстыкәмелеткетолмағандар, сондай-ақ әйелжыныстыкәмелеткетолмағандр – жалпырежимдегітәрбиелеуколонияларында;

б)бұрынбасбостандығынанайыружазасынөтегенеркекжыныстыкәмелеткетолмағандаркүшейтілген режимдегітәрбиелеуколонияларындаөтейді.

9.*Қоғамдыққауіптіліксипатынажәнедәрежесінекінәліадамныңжекебасынажәнебасқа дамән-жайларғақарай,сотқабылданғаншешімніңсебебінкөрсетеотырып,еркекжыныстыкәмелеткетолмайсотталғанадамныңбас бостандығынанайырудыжалпырежимдегітәрбиелеуколониясындаөтеуінтағайындауымүмкін.

10.* Сотжазаныорындаушыорганғакәмелеткетолмайсотталғанадамменқарым-қатынаскезіндеоныңжекебасыныңбелгілібіререкшіліктерінескерутуралынұсқауберуімүмкін.

  1. Кәмелетке толмағандарға жаза тағайындау ерекшеліктері.

Мұндайерекшіліктергежасыкәмелеткетолмағанныңпсихикалық өзгешілігі:денсаулығыныңнашарлығы,белгілібір іс-әрекеттеқабілеттілігібелгілібірмамандыққабаулуқажеттіліктеріжатады.Қылмыстықкодекстің79-бабындажазаныөтеуденқасақана жалтарғанреттежазаныңбұлтүрінекіншісіменауыстырутуралыарнайыкөрсетпеген.

Кәмелетке жасытолмағандарғамұндайреттежазаныауыстыружалпынегіздеқылмыстық кодекстің40,42,43-баптарына сәйкесжүзегеасырылады.Кәмелеткетолмағанадамдарғажаза тағайындаудыңерекшеліктеріҚылмыстықкодекстің80-бабындакөзделген. КәмелеткетолмағанадамғажазатағайындаукезіндеосыКодекстің52- бабындакөзделгенмән-жайларданбасқа,оныңөміріментәрбиесінің жағдайлары, психикалықдамудеңгейіжекебасының өзге деерекшеліктері,сондай-ақоғанжасыүлкенадамдардыңықпалыескеріледі.

Кәмелеткетолмағанжасжеңілдететінмән-жайретіндебасқада жеңілдететінжәнеауырлататын мән-жайларменжиынтықтаескеріледі.Кәмелеткетолмағанадамға тағайындалғанжазаәділболуыкерек.Әділжазадеп кәмелетке толмағандардың түзелуінетікелейәсерететінжазаныайтамыз.

  1. Кәмелетке толмағандардыжазаданбосату. Тәрбиелікәсерібармәжбүрлеушаралары.Кәмелетке толмағандардыжазаныөтеуденшарты түрде мерзімненбұрынбосату.Ескерту мерзімі.
  2. Кәмелетке толмағандардың сотталғандығынжоюерекшеліктері.

Осыбөлімнің18 бен-20 жасаралығында қолдану.

Кәмелетке толмағандарғақылмыстық жауаптылықтан жәнежазаданбосатужалпыжәнеарнаулықылмыстық-құқылық нормаларарқылыжүзегеасырылады.Қылмыстыққұқықтыңжалпынормасыбойыншакәмелеткетолмағандаршынөкінуіне байланысты(65-бап),қажеттіқорғанушегіненасқанкезде(66-бап) жәбірленушімен татуласуынабайланысты(67-бап),жағдайдыңөзгеруінебайланысты(68-бап),ескірумерзімініңөтуінебайланысты(69-бап)қылмыстық жауаптылықтанбосатылады. Қылмыстықкодекстің89-бабынасәйкесҚылмыстықкодекстің 69 және75 баптарындакөзделгенескірумерзімікәмелеткетолмағандарқылмыстық жауаптылықтаннемесеоныңжазасынөтеуденбосатукезіндетең жартысындақысқартылады.

Қылмыстықкодекстің69-бабының5-бөлігінесәйкесжасағанқылмысыүшіносыкодексбойыншаөлімжазасыныңтағайындалуымүмкінадамғаескерумерзімітуралымәселенісотшешеді.Бұлнормажасыкәмелеткетолмағандарғақолданылмайды,өйткенізаңбойыншамұндайадамдарғаөлімжазасынемесеөмірбойынабасбостандығынанайыружазасықолданылмайды.

Қылмыстықкодекстің69-бабының5-бөлігіжасыкәмелетке толмағандарғақолданылмайды,өйткені бибітшілік пенадамзаттыңқауіпсіздігінеқарсықылмыстарүшінжасыкәмелеткетолмағандаржауапқатартылмайды.Жасыкәмелеткетолмағандаржөніндегіқылмыстық кодексің85-бабындакөрсетілгенқысқартылғанескеру мерзімдерқылмыстықкодекстің87-бабындакөрсетілгеннегіздербойынша18-бен20 жасаралығындағыадамдарға дақолданылады.18 бен -20жасаралығындағы қылмысжасағанадамдарға жасағанәрекетініңсипатынжәне жеке басынескереотырыпсотерекше жағдайлардаоларғакәмелеткетолмағандарға арналғанарнаулытәрбиенемесеемдеу- мекемесіне орналастырудықоспағанда,осыбөлімніңережелерін қолданаалады. Жасыкәмелеткетолмағандардықылмыстықжазада жалпықылмыстыққұқылықнорманың негізіндешарттытүрдесоттау( 63,64,-баптар);жазаныөтеуденмерзіміненбұрын шартты түрдебосату(70-бап)жазаныңөтелмегенбөлігіннеғұрлымжеңілжазатүріменауыстыру(71-бап),ауруғашалдығунабайланысты жазаданбосату(73-бап),жүктіәйелдердіңжәнежасбалаларыбарәйелдердіңжазаөтеуінкейінге қалдыру(72-бап)айыптауүкімініңескірумерзіміөтуіне байланыстыжазаныөтеуденбосатылады.Қылмыстықкодекстің84-бабыкәмелеткетолмағандардыжазаныөтеуденшарттытүрдемерзіміненбұрынбосатудыңтәртібінбелгілеген.

Кәмелеткетолмағандардыжалпытәртіппенқылмыстықжауаптылықтанжәнежазаданбосатудыңнегіздеріменбіргеоларжайындақылмыстықзаңдамынадайарнаулынегіздерде бар:

  1. Кәмелетке толмағандардымәжбүрлеушараларынқолдануарқылыжазаданбосату(81-бап)
  2. Тәрбиелік әсерібармәжбүрлеушараларынқолдануарқылыжазаданбосату(82,83-бап)

Кәмелетке жасытолмағандардыарнаулытәрбиенемесеемдеутәрбиелеумекесінеорналастыруарқылыжазаданбосату(83-бап,6-бөлігі).

  1. Кәмелетке толмағанның қылмыс жасау кезіндегі соттылығы.

Қылмыстықкодекстің81-бабынасәйкесбіріншіреткішігірімнемесеорташаауырлықтағықылмысжасағаныүшінсотталғанкәмелеткетолмағанадам,егероны түзеугеосыКодекстің82-бабындакөзделген тәрбиелікәсерібармәжбүрлеушараларынқолдану жолыменқолжеткізугеболадығойдептанысасотонықылмыстықжауаптылықтанбосатумүмкін.Бұлбаптыңнормасынқолдануүшін

  1. Кәмелетке толмаған адамның кішігірім немесеорташа ауырлықтағықылмыстыістеуі;
  2. осы қылмыстардыістегеніүшінкәмелетке толмағандардыңсотталуы
  3. Олардың түзелуіүшінҚылмыстықкодекстің82 баптықолданған дұрысболады.

1* Соткәмелеткетолмағанадамғатәрбиелікәсерібармынадаймәжбүрлеушараларынтағайындауымүмкін:

а)ескерту

б)ата-аналарыныңнемесеолардың орнындағыадамдардың не мамандандырылғанмемлекеттікорганның қадағалауынаберу;

в)келтірілгензияндықалпынакелтіруміндетінжүктеу

г)босуақытын шектеужәнекәмелеткетолмаған адамның жүріс-тұрысынаеркшеталаптар белгілеу.

д)кәмелеткетолмағандарғаарналғанарнаулытәрбиенемесеемдеутәрбиелеумекемесінеорналастыру.

  1. Кәмелетке толмаған адамғабірмезгілдетәрбиелік әсері барбірнешетәрбиелекшаралары тағайындалуымүмкін.

Қылмыстықкодекстің83-бабының1-4 бөліктерінесәйкестәрбиелік әсерібаросышаралардыңмазмұнытөмендегідей

  1. Ескерту кәмелетке толмағанадамғаоныңәрекеті менкелтірілгензияндытүсіндіруденжәнеосы Кодекстекөзделгенқылмыстардықайталапжасаудың зардаптарын түсіндірудентұрады.
  2. Қадағалауға беруатааналарынанемесеолардыңорнындағыадамдарғане мамандандырылғанмемлекеттікорганғакәмелеткетолмағанадамғатәрбиелікәсер етужәнеоныңмінез-құлқын бақылауміндеттер жүктеудентұрады.
  3. Келтірілген зияндықалпынакелтіруміндетікәмелеткетолмағанадамныңмүліктіжағдайынжәнеоныңтиістіеңбек дағдысыболуынесепкеалаотырып жүктеледі.
  4. Кәмелетке толмағанадамның босуақытын шектеужәнеоныңжүріс-тұрысынаерекшеталаптарбелгілеу,белгілібірорындарғабаруға,босуақыттыңбелгілібірнысанын,оныңішінде механикалық көлікқұралынбасқаруғабайланыстынысанынпайдалануғатыйымсалуды,тәуліктіңбелгілібіруақытынанкейінүйдентысжердеболуын, мамандырылғанмемлекеттікорганның рұқсатынсыз басқажерлерге баруын шектеудікөздеуімүмкін.Кәмелеткетолмағанадамғабілімаяқтау не мамандандырылғанмемлекеттікорганныңкөмегіменжұмысқаорналасуталабы дақойылуы мүмкін.Осытізбетолықболыптабылмайды.Қылмыстықкодекстің 83-бабыныңбесіншібөлігінесәйкесалтыайдан2- жылғадейінгімерзімгеарнаулы тәрбиенемесеемдеу тәрбиелеумекемесіне орналастырудысоткәмелеткетолмайқасақанаорташаауырлықтағықылмысжасаған адамғатағайындауымүмкін делінген.

Қылмыстықкодекстің13-бабының4-бөлігінесәйкес18 жасқатолмағанадамныңжасағанқылмысыүшін сотталғандардыңқылмыстыңқайталануынатанукезіндеесепкеалынбайды,яғниоларбұрынсотталғанадамдептанылмайды.Қылмыстықкодекстің86- бабынасәйкес18жасқатолғанғадейінқылмысжасағанадамдарүшіносы кодекстің77-бабындакөзделгенсоттылықтыжою мерзімдері қысқартыладыжәне тиісінше 86- баптакөрсетілгендей:

а) басбостандығынанайыруғақарағандажазаның неғұрлымжеңіл түрлерінөтегенненкейінтөртайға

б)кішігірім немесеорташаауырлықтағықылмысыүшінбасбостандығынанайырудыөтегенненкейінбіржылға;

в)ауыржәнеасаауырқылмысыүшінбас бостандығынанайырудыөтегенненкейінүшжылғатеңболады.Жасы кәмелеткетолмайқылмысістегендергеҚылмыстықкодекстің77-бабындакөзделгенсоттылық туралыжалпыереженің1-ші және7- бөліктеріжазадан босатылғанадамныңсоттылығы жойылдыдеп танылуытуралыереже.

Кәмелетке толмағандардыңқылмыстықжауаптылығы

Кәмелеткетолмағандепқылмысжасағанкезгеқарай14-кетолған,бірақ18-гетолмағанадамдар танылады.

Қылмысжасағанкәмелетке толмағандарғатағайындалуымүмкін неоларғатәрбиелікәсерібармәжбүрлеушараларықолданылуымүмкін .

Кәмелеткетолмағандарға тағайындалатынжазатүрлері.

а)айыппұл

ә)белгілібірқызметпенайналысуқұқығынанайыру

б)қоғамдықжұмыстарғатарту

в)түзеужұмыстары

г)қамау

д)басбостандығынанайыру

Қылмыстықжауаптылықтан босатылатынжасшамасы:

  1. Қылмыс жасағанкезде16-жасқатолғанадамқылмыстықжауаптылыққатартылады.
  2. Қылмыс жасағанкезде14-жасқатолғанадамдарҚК15-бабындакөзделгенқылмыстарбойыншажауапқатартылады.
«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!