Жазадан босату. Соттылықты жою және алу

  1. Жазадан босатудың ұғымы.

Жазаныөтеумерзіміненбұрыншарттытүрдебосату.

Соттәжірибесі көрсеткендей,жазаданшартты түрдемерзіміненбұрын босатылғандардыңқайталамалықылмысжасауыжазанытолықөтепшыққандарғақарағандаедәуіртөмен.Мұныңөзі,жазаданшарттытүрде мерзіміненбұрынбосатудыңқысқамерзімішіндеқылмыстықжазаныңалғақойғанмақсаттарынажетуінетиісті көмегінтигізетінінкөрсетеді.

Жазаданшарттытүрдемерзімінен бұрынбосатудеп сотталғанадамдыүлгілімінез-құлқы жәнееңбекке,оқуғаадалкөзқараснегізіндеүкімбойынша тағайындалғанжазаны өтеуденмерзіміненбұрынбосатып,оғансынақмерзіміішіндежаңаданқылмысжасамаушартынқоюдыайтамыз.

Қылмыстықкодекстің70- бабынасәйкес:

  1. Егер соттүзеужұмыстарын,әскериқызметбойыншашектеу,басбостандығын шектеу,тәртіптікәскерибөлімдеұстаунемесе басбостандығынанайыружазасынөтепжүрген адамөзініңтүзелуіүшінсоттағайындағанжазанытолықөтеудіқажететпейді.деп таныса,ол мерзімненбұрыншарттытүрдебосатылуымүмкін.Бұлорайдаадамқосымшажазатурінөтеудентолықнемесеішінара босатылуымүмкін.
  2. Сот мерзіміненбұрыншарттытүрдебосатудықолданаотырып,сотталғанадамғаосыКодекстің63- бабының5-бөлігіндекөзделгенміндеттерді жүктеуімүмкін,олбұлардыжазаныңөтелмейқалғанбөлігіішіндеорындауғатиіс.
  3. Жазадан шарттытүрде мерзіміненбұрын босатусотталғанадам:

а)кішігірімжәнеорташаауырлықтағықылмысүшін тағайындалғанжазамерзіміненкеміндежартысын;

б) ауырқылмысүшінтағайындалғанжазамерзімініңкеміндеүштенекісін;

в)асаауыр қылмысыүшінтағайындалғанжазамерзімініңкеміндетөрттенүшін;сондай –ақбұрын жазаданмерзіміненбұрыншарттытүрдебосатылғанадамғаегермерзіміненбұрыншарттытүрде босатуосыбаптың7- бөлігіндекөзделгеннегіздербойыншажойылғанболса, тағайындалғанжаза мерзімініңкеміндетөрттенүшіннақты өтегенненкейін қолданылуымүмкін.

  1. Бас бостандығынан айыруға соталушының нақты өтеумерзімі 6- айданкемболмауы керек.
  2. Сот тағайындағанөмірбойыбас бостандығынанайыружазасынөтепжүргенадам,егер сотолбұлжазаныоданәріөтеуді қажететпейдідеп танысажәнекемінде25- жылбасбостандығынанайыруды ісжүзіндеөтесе,мерзіміненбұрын шартты түрдебосатылуымүмкін.
  3. Мерзімінен бұрын-шарттытүрдебосатылған адамныңмінез-құлқынабақылаужасауды оған мамандырылғанөкілеттімемлекеторган,аләскериқызметшілержөнінде-әскерибөлімдермен мекемелердіңкомандованиесіжүзегеасырады.
  4. Мерзімінен бұрын-шарттытүрдебосатуқолданылғанадам,егер жазаныңқалғанөтелмегенбөлігіішінде;

а) өзінеәкімшілікжазасысалынғанқоғамдықтәртіптібұзсанемесеоғанмерзімненбұрыншарттытүрде босатудықолданукезінде сотжүктеген міндеттерді орындаудан әдеміжалтарса, сотосыбаптың6- бөлігіндеаталған органдардыңұсынуыбойыншамерзіміненбұрыншарттытүрдебосатудың күшінжоюжәнежазаныңөтелмейқалғанбөлігінорындаутуралықаулыетеалады;

б) қылмыс абайсызда жасалса,жаңақылмысқажаза тағайындаукезінде мерзіміненбұрын-шарттытүрдебосатудыңкүшін жоюнемесе онысақтаутуралымәселенісотшешеді;

в) қылмысқасақанажасалса,сотоғаносы Кодекстің60- бабындакөзделгенЕрежелербойыншажаза тағайындайды.Егерсотмерзімінен бұрын-шарттытүрдебосатудыңкүшінжойса,абайсыздақылмысжасағанжағдайдадажазаосы ережелербойыншатағайындалды.

  1. Жаза өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату.

Жазаныңөтелмеген бөлігіннеғұрлымжеңілжаза түріменауыстыру.

Жазаныңөтелмегенбөлігін жеңілірек жазаменауыстырудыңжазаданшартты түрде мерзімінен бұрынбосатудыңайырмашылығыоныңшартсыз,түпкілікті босатылуындаболыптабылады. Жазаныңөтелмегенбөлігін жеңілірекжазамен ауыстырудың негізіболыпжазаданшарттытүрде мерзіміненбұрын босатудағысияқты сотталған адамның үлгісімінез-құлқыжәнееңбекке,оқуғадегенадал көзқарасесепкеалынады.Соттәжірибесінде түзелужолынданақтытүскенадамдарғағанажазаныауыстыруқолданылады.Мұндайжағдайда жазаның алғақойғанмақсатына түпкілікті жетужеңілірекжазаныөтеуарқылы – ақжүзеге асырылады. Жазаныңөтелмеген бөлігінжеңілірекжазамен ауыстырусотталғанадамғамына негіздердеқолданылуымүмкін;

  1. Кішігірім немесе орташа ауырлықтағықылмысүшінбасбостандығынанайыружазасынөтеп жүргенадамға сотоныңжазасынөтеужөніндегі мінез-құлқынескереотырып,жазаныңөтелмей қалғанбөлігіноныңжеңілтүріменауыстыраалады.Бұлорайдаадам жазаныңқосымша түрінөтеудентолықнемесе ішінарабосатылуымүмкін.
  2. Жазаның өтелмегенбөлігіоныңнеғұрлымжеңілтүрінсотталған адамжазамерзімініңкемдегендеүштенбірбөлігіннақтыөтегеннен кейінауыстырылуымүмкін.
  3. Жазаның өтелмегенбөлігін ауыстырукезіндесотосыКодекстің39- бабында аталғанжазатүрлерінесәйкес,осыКодекс теәрбіржазатүріүшін көзделгеншетежазаныңкез-келгеннеғұрлым жеңілтүрінтаңдапалумүмкін.(ҚК71-бабы)

Жазаныңөтелмегенбөлігі жеңілірекжазаменауыстырылуқолданылғансотталғанадамдысот қосымша жазадантолық немесеішінарабосатуыда,босатпауы дамүмкін.Бұлмәселе нақты жағдайларға қарапшешіледі.Егержеңілірекжазамен ауыстырылғанретте,қосымшажазаодангөрі қатаңырақболса,мұндай реттесотталғанадамміндеттітүрдеқосымшажазаданда босатылуықажет.Жазажеңілірекжазаменауыстырылуы қолданылғанадам жазаныңөтелмегенбөлігі ішіндеқылмысістесе,сотмұндайжағдайдакінәліадамғаҚК60-бабынасәйкесүкімдердің жиынтығы бойыншаөтелмей қалған жазанысоңғыжазағақосады.

Жүктіәйелдердің және жас балаларыбарәйелдердіңжазаныөтеуінкейінгеқалдыру.

  1. Жаза өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың негіздері мен тәртіптері.

Жүктіәйелдердіңжәнежас балаларыбарәйелдердің жазаныөтеуінкейінге қалдыруҚылмыстық кодекстің72- бабында қаралғанжәнебұлсоттағайындағанжазаныөтеуденбосатудыңбіртүрі болыптабылады. Заңдажазаныңқайсытүрінөтеудікейінгеқалдырутуралыайтылмаған.Бірақ,заңның мәтінінезерсалсақ,жүктіәйелдердіжәнебалаларыбарәйелдердібас бостандығынанайыружазасынөтеуін кейінгеқалдыратынынаңғармы.Заңғасәйкесжекеадамға қарсыауыржәнеасаауырқылмысыүшінбесжылданастаммерзімгебас бостандығынанайыруға сотталғанәйелдерді қоспағанда,сотталғанжүктіәйелдердіжәне 8-жасқатолмағанбалаларыбарәйелдердісоттиісіншебіржылғадейінгінемесебала8 жасқатолғанға дейінгімерзімгежазасынөтеуденбосатумүмкін.Демек, жазаның бұлтүрінөтеуденбосатутекқана жекеадамғақарсыауырнемесе асаауырқылмыстардыңбасқа қылмыстарды істегенжүктіәйелдер мен8 жасқа толмағанбалаларыбар әйелдерге, егер олар5жылдан астаммерзімгебас бостандығынанайыруға сотталғанболсанам аса асааурқылмысыүшін5-жылданастаммерзімгебас бостандығынанайыруғасотталғанболса,қолданылады. Заңғасәйкесжекеадамғақарсыаурнемесеасааурқылмысыүшін5- жылданастаммерзімгебас бостандығынанайыруғасотталғанәйелдерге72-бапқолданылмайды.Осығанбайланысты жекеадамғақарсыаурнемесе асаауырқылмыстыңтүсінігінанықтауқажет.Жекеадамғақарсықылмыстардепадамныңөмірін жасын,денсаулығыназиянкелтіретінқасақанаістелгеніс-әрекеттержатады.БұғанқылмыстықкодекстіңЕрекшебөлімінің1-тарауындағыжекеадамғақарсықылмыстар,сондай-ақ басқатарауларғатеррорлықакт,бандитизмсияқтыадамөмірінеқастандықжасайтынқылмыстаржатады.Осы жекеадамғақарсықылмыстардыңбәрінемес,тек қанаауырнемесеасаауыртүріністегендерге жәнесолүшін5-жылдан артықбасбостандығынанайыруға сотталғандарғажазаныңбұлтүрінқолдануғаболмайды.

  1. Төтенше мән-жайлардыңсалдарынанжазаданбосату жәнежазаныөтеудікейінгеқалдыру.
  2. Айыптау үкімімен орындаудыңмерзімінескеругебайланыстыжазаданбосату.Ескерудіңшарттары жәнемерзімдері.

Рақымшылықнемесекешірімактісінегізіндеқылмыстықпен жазаданбосату.

Сотталғандықтанарылу жәнеоныжою

Төтеншемән-жайлардыңсалдарынан жазаданбосатуменжазаныөтеудікейінгеқалдыру.

  1. Кішігірім жәнеорташа ауырлықтағықылмысыүшінсотталғанадамды,егержазаныөтеуөртнемесекездейсоқапат, отбасыныңеңбеккежарамдыжалғызмүшесініңауырнауқастануынемесеқайтысболуынемесе басқадатөтеншемән-жайлардың салдарынансотталғанадамнемесеоныңотбасыүшіноның жазасынөтеуіаса ауырзардапқаәкеліпсоқтыруымүмкінболса,сотжазадан босатуымүмкін.
  2. Ауыр немесеасаауырқылмысыүшінбасбостандығынанайыруға сотталғанадамныңжазасынөтеуінсотосыбаптың1-бөлігіндеаталғаннегіздерболғанжағдайдаүшайғадейінгімерзімгекейінгеқалдыраалады.(74-бап,1-2 бөліктері)

Жазаданбосатудыңбұлтүрітекқана жаңаҚылмыстықкодекс текөрсетілген.Бұрынғықылмыстық заңдажазаданбосатудың бұлтүрі болмағанеді. Заңғасәйкестөтеншемән-жайларғаөртнемесекездейсоқапат,отбасылықеңбеккеқабілеттіжалғызмүшесініңауыр

Науқасқадушарболуы,немесееңбеккеқабілеттіотбасыныңжалғызмүшесініңқайтыс болуынемесе басқадатөтеншемән жайлардыңорыналунегізболады.Басқадайтөтеншемән жайлардынақты жағдайларғабайланыстысотанықтайды. Көрсетілген негіздерденбасқасотсотталғанадамменоныңотбасыүшіноныңжазасынөтеуіаса ауырзардапқаәкеліп соқтыруымүмкінболатын жайттарды анықтаған кездедежазадан босатуменжазаныөтеудікейінгеқалдырумәселесіншешеді.Төтеншемән-жайлардыңсалдарынанжазаданбосатуауырнемесеасаауыремесқылмысістегендергеқолданылады.Төтеншемән-жайлардың салдарынанауырнемесеасаауырқылмыс істегендерүшінбас бостандығынанайыруғасотталғанадамныңжазасын өтеуінсотүшайғадейінкейінгеқалдыраалады

  1. Жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру.

Айыптауүкімінорындаудыңмерзіміескеруінебайланыстыжазадан босату.

Айыптауүкімібелгілі бірсебаптерменорындалмайқалуыдамүмкін.Мұндайжағдайлардаоныорындаудыңмерзіміескереді.Мерзіміескіргенайыптауүкіміорындалмайды.Алкінәліадамдарқылмыстықжазаданбосатылады.

Айыптауүкімініңорындалмайқалуыныңсебептерісантүрлімысалы,сотқызметкерлерінің салақтығынан,үкімніңтиістіорганға орындаушыға жіберілмейқалуы,қылмыстыістіңжоғалуы,үкімді орындаудыжүзегеасыратынорганныңұқыпсыздығынан оныңорындалмайқалуынемесесотталғанадамныңжазаөтеумекемелерінежіберілмейқалуысияқтымәселелердентуындайды.Көпжағдайларайыптауүкімі сотталғанадамныңжазасынөтеуден бойтасалап,жалтаруынанорындалмайқалады.

Айыптауүкіміекітүрліжағдайдыңжиынтығынегізіндеорындалмайды.

Біріншісі,заңдабелгіленгеннақтымерзімніңөтуінебайланысты:

Екнішісі,осыкөрсетілгенмерзімішіндесотталған адамжазаныөтеуденбұлтармаса.

Қылмыстықкодекстің75,76-бабыайыптауүкімін орындаудыңмерзімінескеруіжөніндебелгілі бір мезгілбелгіленген.

Егерайыптауүкімізаңдыкүшінеенгенкүнненбастап мынамезгілдердеорындалмағанболса,сотталғанадамжазадан босатылады.

а)кішігірімауырлықтағықылмысүшінсотталғандар- 3жыл

б)орташаауырлықтағықылмысүшін сотталғандар-6 жыл

в)ауырқылмысыүшінсотталғандар10 – жыл

г) асаауырқылмысыүшінсотталғандар 15-жыл

Қылмыстықкодекстің осыбабыныңталабына сәйкесайыптауүкімініңескірумерзіміістелген қылмыстыңнемесеоныңсанкциясындабелгіленген жазаныңауырлығынақарайемес,үкімібойыншанақтытағайындалғанжазаныңауырлығынақарай белгіленеді.Айыптауүкімініңескірумерзіміегерсотталғанадамжазаныөтеуденбұлтартсаүзіледі.Мұндайрреттеескірумерзімісотталғанадамныңжазаныөтеугеайыбынмойындапөзікелгеняұсталғанкүнненбастапбайта жаңғыртылдысотталғанадамныңжазаныөтеуден жалтаруыкезіне қарайөткенескіру мерзімі есептелугетиіс.Бұлорайдаайыптауүкіміегер оныңшығарылғануақыттанбастап 25- жыл өтсежәнеескірумерзіміжаңақылмысжасауарқылыүзілмегенболса,орындалмауыкерек.Жазаныөтеуден бұлтарудыңөзікінәлініңістеген қылмысынантиістіқорытындышығармағандығын,жазаның алғақойғанмақсаттарынмойындамағандығынкөрсетеді. Солсебептідемұндайадамдардыңтағайындалғанжазанынақтытүрдеөтеуіжөнболады.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!