Жазадан босату. Соттылықты жою және алу

  1. Жазадан босатудың ұғымы.

Жазаны  өтеу  мерзімінен  бұрын  шартты  түрде  босату.

Сот  тәжірибесі   көрсеткендей,  жазадан  шартты   түрде  мерзімінен  бұрын   босатылғандардың  қайталамалы  қылмыс  жасауы  жазаны  толық  өтеп  шыққандарға  қарағанда  едәуір    төмен.  Мұның  өзі,  жазадан  шартты  түрде   мерзімінен  бұрын  босатудың  қысқа  мерзім  ішінде  қылмыстық  жазаның  алға  қойған    мақсаттарына  жетуіне  тиісті   көмегін  тигізетінін  көрсетеді.

Жазадан  шартты  түрде  мерзімінен   бұрын    босату  деп   сотталған  адамды  үлгілі  мінез-құлқы   және  еңбекке,  оқуға  адал  көзқарас  негізінде  үкім  бойынша   тағайындалған  жазаны   өтеуден  мерзімінен  бұрын  босатып,  оған  сынақ  мерзімі  ішінде  жаңадан  қылмыс  жасамау  шартын  қоюды  айтамыз.

Қылмыстық  кодекстің  70- бабына  сәйкес:

  1. Егер сот  түзеу  жұмыстарын,  әскери  қызмет  бойынша  шектеу,  бас  бостандығын   шектеу,  тәртіптік  әскери  бөлімде  ұстау  немесе   бас  бостандығынан  айыру  жазасын  өтеп  жүрген   адам  өзінің  түзелуі  үшін  сот  тағайындаған  жазаны  толық  өтеуді  қажет  етпейді.  деп   таныса,  ол   мерзімнен  бұрын  шартты  түрде  босатылуы  мүмкін.  Бұл  орайда  адам  қосымша  жаза  турін  өтеуден  толық  немесе  ішінара   босатылуы  мүмкін.
  2. Сот мерзімінен  бұрын  шартты  түрде  босатуды  қолдана  отырып,  сотталған  адамға  осы  Кодекстің  63- бабының  5-бөлігінде  көзделген  міндеттерді   жүктеуі  мүмкін,  ол  бұларды  жазаның  өтелмей  қалған  бөлігі  ішінде  орындауға  тиіс.
  3. Жазадан шартты  түрде   мерзімінен  бұрын   босату  сотталған  адам:

а)  кішігірім  және  орташа  ауырлықтағы  қылмыс  үшін   тағайындалған  жаза  мерзімінен  кемінде  жартысын;

б)   ауыр  қылмыс  үшін  тағайындалған  жаза  мерзімінің  кемінде  үштен  екісін;

в)    аса  ауыр   қылмысы  үшін  тағайындалған  жаза  мерзімінің  кемінде  төрттен  үшін;  сондай –ақ  бұрын     жазадан  мерзімінен  бұрын  шартты  түрде  босатылған    адамға  егер  мерзімінен  бұрын  шартты  түрде   босату  осы  баптың  7- бөлігінде  көзделген  негіздер  бойынша  жойылған  болса,   тағайындалған  жаза   мерзімінің  кемінде    төрттен  үшін  нақты   өтегеннен  кейін   қолданылуы  мүмкін.

  1. Бас бостандығынан   айыруға   соталушының   нақты   өтеу  мерзімі   6- айдан  кем  болмауы   керек.
  2. Сот тағайындаған  өмір  бойы  бас   бостандығынан  айыру  жазасын  өтеп  жүрген  адам,  егер   сот  ол  бұл    жазаны  одан  әрі  өтеуді   қажет  етпейді  деп   таныса  және  кемінде  25- жыл  бас  бостандығынан  айыруды   іс  жүзінде  өтесе,  мерзімінен  бұрын   шартты   түрде  босатылуы  мүмкін.
  3. Мерзімінен бұрын-шартты  түрде  босатылған   адамның  мінез-құлқына  бақылау    жасауды   оған   мамандырылған  өкілетті  мемлекет  орган,  ал  әскери  қызметшілер  жөнінде  –  әскери  бөлімдер  мен   мекемелердің    командованиесі  жүзеге  асырады.
  4. Мерзімінен бұрын  -шартты  түрде  босату    қолданылған  адам,  егер   жазаның  қалған  өтелмеген  бөлігі  ішінде;

а)   өзіне  әкімшілік  жазасы  салынған  қоғамдық  тәртіпті  бұзса  немесе  оған  мерзімнен  бұрын  шартты  түрде   босатуды  қолдану  кезінде   сот  жүктеген   міндеттерді   орындаудан   әдемі  жалтарса,   сот  осы  баптың  6- бөлігінде  аталған   органдардың  ұсынуы  бойынша  мерзімінен  бұрын  шартты  түрде    босатудың   күшін    жою  және  жазаның  өтелмей  қалған  бөлігін  орындау  туралы  қаулы  ете  алады;

б)   қылмыс   абайсызда   жасалса,  жаңа  қылмысқа  жаза   тағайындау  кезінде   мерзімінен  бұрын-шартты  түрде  босатудың  күшін жою  немесе   оны  сақтау  туралы  мәселені  сот  шешеді;

в)   қылмыс  қасақана  жасалса,  сот  оған  осы   Кодекстің  60- бабында  көзделген  Ережелер  бойынша  жаза   тағайындайды.  Егер  сот  мерзімінен   бұрын  –  шартты  түрде  босатудың  күшін  жойса,  абайсызда  қылмыс  жасаған  жағдайда  да  жаза  осы   ережелер  бойынша  тағайындалды.

  1. Жаза өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату.

Жазаның  өтелмеген   бөлігін  неғұрлым  жеңіл  жаза   түрімен  ауыстыру.

Жазаның  өтелмеген  бөлігін   жеңілірек   жазамен  ауыстырудың  жазадан  шартты   түрде   мерзімінен   бұрын  босатудың  айырмашылығы  оның  шартсыз,  түпкілікті   босатылуында  болып  табылады.   Жазаның  өтелмеген  бөлігін   жеңілірек  жазамен   ауыстырудың   негізі  болып  жазадан  шартты  түрде   мерзімінен  бұрын   босатудағы  сияқты   сотталған   адамның   үлгісі  мінез-құлқы  және  еңбекке,  оқуға  деген  адал   көзқарас  есепке  алынады.  Сот    тәжірибесінде   түзелу  жолында  нақты  түскен  адамдарға  ғана  жазаны  ауыстыру  қолданылады.  Мұндай  жағдайда   жазаның   алға    қойған  мақсатына   түпкілікті   жету        жеңілірек  жазаны  өтеу  арқылы – ақ  жүзеге   асырылады.   Жазаның  өтелмеген   бөлігін  жеңілірек  жазамен   ауыстыру  сотталған  адамға  мына   негіздерде  қолданылуы  мүмкін;

  1. Кішігірім немесе   орташа   ауырлықтағы  қылмыс  үшін  бас  бостандығынан  айыру  жазасын  өтеп   жүрген  адамға   сот  оның  жазасын  өтеу  жөніндегі   мінез-құлқын  ескере  отырып,  жазаның  өтелмей   қалған  бөлігін  оның    жеңіл  түрімен  ауыстыра    алады.  Бұл  орайда  адам   жазаның  қосымша   түрін  өтеуден  толық  немесе   ішінара  босатылуы  мүмкін.
  2. Жазаның өтелмеген  бөлігі  оның  неғұрлым  жеңіл  түрін  сотталған   адам  жаза    мерзімінің  кем  дегенде  үштен  бір  бөлігін    нақты  өтегеннен   кейін  ауыстырылуы  мүмкін.
  3. Жазаның өтелмеген  бөлігін   ауыстыру  кезінде  сот  осы  Кодекстің  39- бабында   аталған  жаза    түрлеріне  сәйкес,  осы  Кодекс те  әрбір  жаза  түрі  үшін   көзделген  шете  жазаның  кез-келген  неғұрлым   жеңіл  түрін  таңдап  алу  мүмкін.  (ҚК  71-бабы)

Жазаның  өтелмеген  бөлігі   жеңілірек  жазамен  ауыстырылу  қолданылған  сотталған  адамды  сот   қосымша   жазадан  толық   немесе  ішінара  босатуы  да,    босатпауы да  мүмкін.  Бұл  мәселе   нақты   жағдайларға   қарап  шешіледі.  Егер  жеңілірек  жазамен   ауыстырылған  ретте,  қосымша  жаза  одан  гөрі   қатаңырақ  болса,  мұндай   ретте  сотталған  адам  міндетті  түрде  қосымша  жазадан  да   босатылуы  қажет.  Жаза  жеңілірек  жазамен  ауыстырылуы қолданылған  адам   жазаның  өтелмеген  бөлігі   ішінде  қылмыс  істесе,  сот  мұндай  жағдайда  кінәлі  адамға  ҚК  60-бабына  сәйкес  үкімдердің   жиынтығы   бойынша  өтелмей   қалған   жазаны  соңғы  жазаға  қосады.

Жүкті  әйелдердің және   жас   балалары  бар  әйелдердің  жазаны  өтеуін  кейінге  қалдыру.

  1. Жаза өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың негіздері мен тәртіптері.

Жүкті  әйелдердің  және  жас   балалары  бар  әйелдердің   жазаны  өтеуін  кейінге   қалдыру  Қылмыстық   кодекстің  72- бабында   қаралған  және  бұл  сот  тағайындаған  жазаны  өтеуден  босатудың  бір  түрі   болып  табылады.   Заңда  жазаның  қайсы  түрін  өтеуді  кейінге  қалдыру  туралы  айтылмаған.  Бірақ,  заңның   мәтініне  зер  салсақ,  жүкті  әйелдерді  және  балалары  бар  әйелдерді  бас   бостандығынан  айыру  жазасын  өтеуін   кейінге  қалдыратынын  аңғармы.  Заңға  сәйкес  жеке  адамға   қарсы  ауыр  және  аса  ауыр  қылмысы  үшін  бес  жылдан  астам  мерзімге  бас   бостандығынан  айыруға сотталған    әйелдерді   қоспағанда,  сотталған  жүкті  әйелдерді  және   8-жасқа  толмаған  балалары  бар  әйелдерді  сот  тиісінше  бір  жылға  дейінгі  немесе    бала  8 жасқа  толғанға   дейінгі  мерзімге  жазасын  өтеуден  босату  мүмкін.  Демек,   жазаның   бұл  түрін  өтеуден  босату  тек  қана   жеке  адамға  қарсы  ауыр  немесе   аса  ауыр  қылмыстардың  басқа   қылмыстарды   істеген  жүкті  әйелдер мен  8 жасқа   толмаған  балалары  бар   әйелдерге,   егер   олар  5  жылдан   астам  мерзімге    бас   бостандығынан  айыруға   сотталған  болса  нам аса   аса  аур  қылмысы  үшін  5-жылдан  астам  мерзімге  бас   бостандығынан  айыруға  сотталған  болса,  қолданылады.   Заңға  сәйкес  жеке  адамға  қарсы  аур  немесе  аса  аур  қылмысы  үшін  5- жылдан  астам    мерзімге  бас   бостандығынан  айыруға  сотталған  әйелдерге  72-бап  қолданылмайды.  Осыған  байланысты жеке  адамға  қарсы  аур  немесе   аса  ауыр  қылмыстың  түсінігін  анықтау  қажет.  Жеке  адамға  қарсы  қылмыстар  деп  адамның  өмірін   жасын,  денсаулығына  зиян  келтіретін  қасақана  істелген  іс-әрекеттер  жатады.  Бұған  қылмыстық  кодекстің  Ерекше  бөлімінің  1-тарауындағы  жеке  адамға  қарсы  қылмыстар,  сондай-ақ     басқа  тарауларға  террорлық  акт,  бандитизм  сияқты  адам  өміріне  қастандық  жасайтын  қылмыстар  жатады.  Осы жеке  адамға  қарсы  қылмыстардың  бәрін  емес,  тек қана  ауыр  немесе  аса  ауыр  түрін  істегендерге   және  сол  үшін  5-жылдан   артық  бас  бостандығынан  айыруға   сотталғандарға  жазаның  бұл  түрін  қолдануға  болмайды.

  1. Төтенше мән-жайлардың  салдарынан  жазадан  босату және  жазаны  өтеуді  кейінге  қалдыру.
  2. Айыптау үкімімен орындаудың  мерзімін  ескеруге  байланысты  жазадан  босату.  Ескерудің  шарттары және  мерзімдері.

  Рақымшылық  немесе  кешірім  актісі  негізінде  қылмыстық  пен жазадан  босату.

  Сотталғандықтан  арылу және  оны  жою

Төтенше  мән-жайлардың  салдарынан   жазадан  босату  мен  жазаны  өтеуді  кейінге  қалдыру.

  1. Кішігірім және  орташа   ауырлықтағы  қылмысы  үшін  сотталған  адамды,  егер  жазаны  өтеу  өрт  немесе  кездейсоқ  апат,   отбасының  еңбекке  жарамды  жалғыз  мүшесінің  ауыр  науқастануы  немесе  қайтыс  болуы  немесе   басқа  да  төтенше  мән-жайлардың   салдарынан  сотталған  адам  немесе  оның  отбасы  үшін  оның   жазасын  өтеуі  аса   ауыр  зардапқа  әкеліп  соқтыруы  мүмкін  болса,  сот  жазадан   босатуы  мүмкін.
  2. Ауыр немесе  аса  ауыр  қылмысы  үшін  бас  бостандығынан  айыруға   сотталған  адамның  жазасын  өтеуін  сот  осы  баптың  1-бөлігінде  аталған  негіздер  болған  жағдайда  үш  айға  дейінгі  мерзімге  кейінге  қалдыра  алады.  (74-бап,1-2 бөліктері)

Жазадан  босатудың  бұл  түрі  тек  қана   жаңа  Қылмыстық  кодекс те  көрсетілген.  Бұрынғы  қылмыстық заңда  жазадан  босатудың   бұл  түрі   болмаған  еді. Заңға  сәйкес  төтенше  мән-жайларға  өрт  немесе  кездейсоқ  апат,отбасылық  еңбекке  қабілетті  жалғыз  мүшесінің  ауыр

Науқасқа  душар  болуы,  немесе  еңбекке  қабілетті  отбасының  жалғыз  мүшесінің  қайтыс   болуы  немесе   басқа  да  төтенше  мән   жайлардың  орын  алу  негіз  болады.  Басқадай  төтенше  мән   жайларды  нақты   жағдайларға  байланысты  сот  анықтайды.   Көрсетілген   негіздерден  басқа  сот  сотталған  адам  мен  оның  отбасы  үшін  оның  жазасын  өтеуі  аса   ауыр  зардапқа  әкеліп   соқтыруы  мүмкін  болатын   жайттарды   анықтаған   кезде  де  жазадан   босату  мен  жазаны  өтеуді  кейінге  қалдыру  мәселесін  шешеді.  Төтенше  мән-жайлардың  салдарынан  жазадан  босату  ауыр  немесе  аса  ауыр  емес  қылмыс  істегендерге  қолданылады.  Төтенше  мән-жайлардың   салдарынан  ауыр  немесе  аса  ауыр  қылмыс   істегендер  үшін  бас   бостандығынан  айыруға  сотталған  адамның  жазасын   өтеуін  сот  үш  айға  дейін  кейінге  қалдыра  алады

  1. Жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру.

Айыптау  үкімін  орындаудың  мерзімі  ескеруіне  байланысты  жазадан   босату.

Айыптау  үкімі  белгілі   бір  себаптермен  орындалмай  қалуы  да  мүмкін.  Мұндай  жағдайларда  оны  орындаудың  мерзімі  ескереді.  Мерзімі  ескірген  айыптау  үкімі  орындалмайды.  Ал  кінәлі  адамдар  қылмыстық  жазадан  босатылады.

Айыптау  үкімінің  орындалмай  қалуының  себептері  сан  түрлі  мысалы,  сот  қызметкерлерінің   салақтығынан,  үкімнің  тиісті  органға   орындаушыға   жіберілмей  қалуы,  қылмысты  істің  жоғалуы,  үкімді   орындауды  жүзеге  асыратын    органның  ұқыпсыздығынан   оның  орындалмай  қалуы  немесе  сотталған  адамның  жаза  өтеу    мекемелеріне  жіберілмей  қалуы  сияқты  мәселелерден  туындайды.  Көп  жағдайлар  айыптау  үкімі сотталған  адамның  жазасын  өтеуден   бойтасалап,  жалтаруынан  орындалмай  қалады.

Айыптау  үкімі  екі  түрлі  жағдайдың  жиынтығы  негізінде  орындалмайды.

Біріншісі,  заңда  белгіленген  нақты  мерзімнің  өтуіне  байланысты:

Екнішісі,  осы  көрсетілген  мерзім  ішінде  сотталған адам  жазаны  өтеуден  бұлтармаса.

Қылмыстық  кодекстің  75,76-бабы  айыптау  үкімін орындаудың  мерзімін  ескеруі  жөнінде  белгілі   бір   мезгіл  белгіленген.

Егер  айыптау  үкімі  заңды  күшіне  енген  күннен  бастап     мына  мезгілдерде  орындалмаған  болса,  сотталған  адам  жазадан   босатылады.

а)  кішігірім  ауырлықтағы  қылмыс  үшін  сотталғандар  – 3  жыл

б)  орташа  ауырлықтағы  қылмыс  үшін   сотталғандар  -6 жыл

в)  ауыр  қылмысы  үшін  сотталғандар  10 – жыл

г)   аса  ауыр  қылмысы  үшін  сотталғандар 15-жыл

Қылмыстық  кодекстің осы  бабының  талабына   сәйкес  айыптау  үкімінің  ескіру  мерзімі  істелген   қылмыстың  немесе  оның  санкциясында  белгіленген   жазаның  ауырлығына  қарай  емес,  үкімі  бойынша  нақты  тағайындалған  жазаның  ауырлығына  қарай   белгіленеді.  Айыптау  үкімінің  ескіру  мерзімі  егер  сотталған  адам  жазаны  өтеуден  бұлтартса  үзіледі.  Мұндай  рретте  ескіру  мерзімі  сотталған  адамның  жазаны  өтеуге  айыбын  мойындап  өзі  келген  я  ұсталған  күннен  бастап  байта   жаңғыртылды  сотталған  адамның  жазаны  өтеуден   жалтаруы  кезіне   қарай  өткен  ескіру   мерзімі   есептелуге  тиіс.  Бұл  орайда  айыптау  үкімі  егер оның  шығарылған    уақыттан  бастап 25- жыл   өтсе  және  ескіру  мерзімі  жаңа  қылмыс  жасау  арқылы  үзілмеген  болса,  орындалмауы  керек.  Жазаны  өтеуден   бұлтарудың  өзі  кінәлінің  істеген   қылмысынан  тиісті  қорытынды  шығармағандығын,  жазаның   алға    қойған  мақсаттарын  мойындамағандығын  көрсетеді.   Сол  себепті  де  мұндай  адамдардың  тағайындалған  жазаны  нақты  түрде  өтеуі  жөн  болады.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!