Қылмыстық жауаптылықтан босату

  1. Қылмыстық жауаптылықтан босату ұғымы және маңызы.

Бірақ  кейбір  реттерде   қылмыстылықпен  күресте  мақсатқа  жету  кінәлі  адамды   қылмыстық   жауапқа  тартпай – ақ  немесе  оған  жаза  тағайындап,  бірақ  оны  жазаны    нақты  өтеуден  босату  арқылы,   сондай –ақ  жаза  өтеуден    мерзімінен  бұрын  босату,  өтелмеген  жазаның  бөлігін  жеңілірек   жазамен  ауыстыру  арқылы  жүзеге   асырылуы  да  мүмкін.

Осыған  байланысты  қылмыстық  құқық  қылмыстық   жауаптылықтан  және   жазадан  немесе  жазаны   жеңілірек  жазамен    айырбастау  туралы  институтты  белгілейді.  Мұның  әрқайсысы  тәжірибеде   кеңінен  қолданылады.  Сонымен  бірге  ескерілетін  жағдай,   қылмыстық  жауаптылықтан,  жазадан  босатуды  кеңінен  пайдаланудың  да  зиянды  жағы  бар.  Бұл   институтты  практикада  жиі  қолдану  қылмыстық  құқықтағы  жауаптылықтың  сөзсіз  болуы  принциптерін  аяққа  басады.  Сондықтан да  көрсетілген   мәселелерді    қолдану  заңға   негізделген  және   тиімді  болған  жағдайда  ғана  қылмыспен  күрес  мақсатының  қылмыстық  жауаптылық  немесе   жазаны  қолданбай–ақ   жүзеге  асырылу  жағдайында  ғана  қолданылуы  қажет.

Осы  тарауда  жасы   толғандардың  қылмыстық   жауаптылықтан  және  жазадан  босатудың  негіздері  қаралмайды.  Жасы   толмағандарды  қылмыстық   жауаптылықтан  және  жазадан  босату  мәселелері  арнаулы  тарауда  қарастырылады.

Осы  аталған  негіздер  мен  қылмыстық   жауаптылықтан  босату  түбегейлі  түрде   шартсыз  жүзеге  асырылады.

Қылмыстық  заң  бойынша  кінәлі  деп.   танылған  адам  жаза  өтеуден  жазаны  өтеуді   жалғастырудан  босатылуы  немесе  оның  жазасының  жеңілірек  жазамен   ауыстырылуы  мүмкін.

Қылмыстық  заң  бойынша жазадан  босату   мынадай  негіздер  бойынша  жүзеге  асырылады:

  1. Қылмыстық жауаптылықтан босатудың негіздері мен тәртіптері.

Қылмыстық жауаптылықтан босату, жазадан босату немесе жазаны одан әрі өтеуден  босатудың бір – бірінен айырмашылығы оларды қолдану негіздеріне байланысты болады. Әдетте, қылмыстық жауаптылықтан босату (қылмыстық жауапқа  тартудың мерзімі ескеруге байланысты жауаптылықтан босатудан басқасы) істеген қылмыстың қоғамға қауіптілігі онша көп  болмаған   және оны істеген адамның түзелу, жаза қолданбай – ақ мүмкін болған  жағдайларда қолданылады. Жазадан немесе оны одан әрі өтеуден  босату үкімі бойынша белгілі бір жазаға  тағайындалып,  соны өтеу барысында өздерінің  түзелгендігін дәлелдеген  адамдарға  қолданылады. Мұндай жазадан босату  тек заңда белгіленген  тәртіппен сот арқалығына жүзеге асырылады.

Қылмыстық жауаптылықтан  немесе жазадан  босатудың кейбір  түрлері жұртшылық өкілдерінің  қатысу арқылы  жүзеге асырылады. Мысалы, жазадан шартты түрде  мерзімнен бұрын  босату жазаны өтеу мекемесінің және бақылау  комиссиясының бірлескен  ұсынысы болған  жағдайда ғана сот арқылы жүзеге  асырылады. Қылмыстық  жауаптылыққа  тартудың мерзімі ескеруге байланысты қылмыстық жауаптылықтан  босату, айыптау үкімін орындаудың мерзімі ескеруге  байланысты жазадан  босату (69-75- баптары)  жұртшылық өкімінің пікірін ескермей – ақ қолданыла береді.

Шын өкуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату.

  1. Бірінші рет кешірім немесе орташа ауырлықтағы қылмыс жасаған адам, егер ол қылмыс жасағаннан кейін айыбын мойындап өз еркімен келсе немесе  қылмысты ашуға жәрдемдессе немесе  қылмыс пен келтірген зиянды өзгеше түрде қалпына келтірсе,  қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін (65-бап, 1-бөлігі).

Қылмыстық жауаптылықтан  босатудың бұл түрі   Қылмыстық Кодекстің Ерекше бөліміндегі  жеке қылмыс құрамының санкуияларында көрсетілген  реттерде ғана  қолданылады. Мұның  өзінде шын жүректен  өкіну деп  тану үшін  кінәлінің  кінәсін мойындап, өз  еркімен  келуі шын жүректен өкінуі қылмысты ашуға жәрдемдесу және келтірілген зиянының  орнын толтыруы белгілері болуы шарт.

Кінәсін мойындап келу деп біткен немесе  дайынық  расындағы (дайындалу, оқталу) қылмытарың істегеннен  кейін кінәлі адамның  өзінің айыбын мойындап заңда  көрсетілген  органға келуін айтамыз. Кінәсін мойындап келу көп жағдайларда  аяқталған қылмысты істегеннен кейін орын алады. Шын жүректен өкіну деп, істеген кінәсінің қылмыс үшін ағынан жарылып өкініш білдіруші, өзін – өзі  айыптауы; істеген ісі үшін қандай да болсын  жазаны адал  өтеуге даяр екендігіне көз жеткізу;  іштей  қатты күйзеліп, қайғылануы сияқты сияқты әрекеттерін  айтамыз.  Келтірілген зиянның орнын толтыру деп  кінәлінің өз еркімен  ешкімге  айтқызбай – ақ  келтірілген  материалдық зиянның орнын толтыру, жәбірленушіден келтірілген  моральдық зияны үшін кешірім  сұрап,  істеген іс – әрекеті үшін өзінің  айыбын толық  мойындап,  болашақта оны  қайталамауға уәде беруі және тағы басқа әрекеттер жатады.  Қылысты ашуға жәрдемдесу деп  тергеу органдарына болған мән-жайларды айқын  баяндауы, қылмысқа  қатысқандарды дұрыс анықтап беруді, қылмыстық құралдарды,  қолды болған зтты табуға  көек беруін,  сондай-қ  жәбірленушіге  келтірілген моральдық зияны үшін одан кешірім  сұрауын айтамыз. 65-баптың 1-бөлігі бойынша шын жүректен өкінуіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан  босату біріншіден,  айыптының  бірінші рет онша  ауыр емес немесе ауырлығы  орта қылмысты істеуге , екіншіден,  қылмыс істегеннен  кейін;

 а)  айыбын мойындап өз еркімен  келуі;

б)  қылмысты ашуға жәрдемдессе;

в)  келтірілген зиянның орнын қалпына келтірсе  ғана  қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.

  1. Қылмыстық жауаптылықтан босатудың қылмыстық-құқықтық салдары.

Сондай-ақ  қылмыс жасаған адамды сот егер ол  ұйымдасқан топ немесе қылмысты сыбайластық (қылымысты ұйым) жасаған қылмыстарды болғызбауға  ашуға немесе тергеуге,  ұйымдасқан топ  немесе  қылмысты сыбайластық  (қылмыстық ұйым) жасаған қылмысқа басқа да  қатысушыларды анықтауға  белсенді түрде жәрдемдессе, қылмыстық  жауаптылықтан  босатылу мүмкін. (65-бап, 2-бөлігі) 65- баптың 2-бөлігі жеке  адамға қарсы ауыр немесе аса ауыр қылмыс  істегендерге  қолданылмайды. Демек, бұдан басқа қылмыстарды  жасаған адамға сот осы көрсетілген  қағидаға  сәйкес егер ол ұйымдасқан топ немесе  қылмысты ұйым жасаған  қылмыстарға  қарсы заңда көрсетілген  іс – әрекеттерді шын жүрекетен  жасағанда ол  қылмыстық  жауаптылықтан босатылуы мүмкін.  Қылмыстық Кодекстің осы 65-бабының бірінші және екінші бөлігінде  көзделген жағдайлар  болған кезде басқа санаттағы қылмыс жасаған  адам тек осы Кодекстің Ерекше бөлімінің тиісті баптрында арнайы  көзделген реттерде ғана  қылмыстық жауаптылықтан  басталуы мүмкін. (65-бап, 3-бөлігі) Мысалы,  Қылмыстық Кодекстің Ерекше бөлімінің  кейбір  баптарының  санкцияларында шын жүректен  өкіну қылмыстық  жауаптылықтан немесе  қылмыстық  жазадан босатудың негіздері ретінде көрсетілген. Мысалы, пара бергендегі жөніндегі (312-бап), есірткі заттарды немесе  жүйкеге әсер  ететін заттарды  заңсыз дайындау,  сатып  алу, тасу, тұтыну іс – әрекеттері үшін (259-бап)

Қажетті қорғану шегінен асқан кезде қылмыстық жауаптылықтан босату.

Қылмыстық Кодекстің 66-бабына  сәйкес қоғамға қауіпті  қылмыстан болған үрейлену,  қорқу немесе  сасқалақтау  салдарынан қажетті қорғану шегінен асқан  адамды сот істің мән-жайын ескере отырып, қылмыстық  жауаптылықтан  босатуы мүмкін.  Мұндай реттерде  қажетті қорғану шегінен асып, кісі өлтірілген немесе  денеге  ауыр жарақат түсірген адамның іс-әрекетті қоғамға  қауіпті, заңға қайшы кінәлі түрде істелгендіктен қылмыс болып табылады. Бірақта сот істің  нақты мән – жайына қарай отырып, айтыпты адамның  нақты  қылмыс істеу кезіндегі болған үрейлену, қорқу  немесе асып-сасу салдарынан  қажетті қорғану шегінен  асқандығын есепке ала отырып, оны қылмыстық жауаптылықтан босту мүмкін.  Егер жоғарыда  аталған мән – жайлар орын алмаса,  онда сот  айыптыға  осы бапта көрсетілген жеңілдікті қолданбауға  құқылы, Өйткені осы бап бойынша қылмыстық  жауаптылықтан босату немесе  босатпауды сот нақты жағдайларға байланысты ғана шешеді.

Жәбірленушімен татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату.

Қылмыстық Кодексте (67-бап) бірінші рет немесе орташа  ауырлықтағы қылмыс істеген  адам егер ол жәбірленушімен  татуласса және жәбірленушіге келтірілген зиянның есесін толтырса, қылмыстық  жауаптылықтан  босатылуы мүмкін деп көретілген.

Мұндай негізде қылмыстық жауаптылықтан босату үш түрлі негіз болғанда жүзеге асырылады:

Біріншісі, кінәлі адамның істеген іс – әрекеті ауыр  емес  немесе  орташа ауырлықтан қылмыс деп танылуы  керек.

Екіншіден, кінәлі адам жәбірленушімен өзара  татуласып,  тәуелділіктен емес, шын өзара түсіністікпен ғана болуы қажет.

Үшіншіден, жәбірленушіге келтірілген зиянның  орны алған кінәлі адамға осы 67- бапта  көрсетілген  жазаны қолдануға негіз бар. Көрсетілген  белгілердің кем дегенде біреуі болмаса, онда айыптауға бұл  көрсетілген заң нормасын қолдану арқылы қылмыстық  жауаптылықтан  босатуға негз жоқ.

Жағдайдың өзгеруіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату.

  1. Қылмыс белгілері бар әрекет жасаған адамды, егер істі сот қараған кезде  жағдайдың өзгеруі салдарынан ол жасаған әрекет  қоғамға қауіпті емес деп  танылса, сот қылмыстық жауаптылықтан босатуы мүмкін.
  2. Бірінші рет кішігірім немесе орташа ауырлықтағы қылмыс жасаған адамды, егер ол адамның содан  кейінгі мүлтіксіз  мінез- құлқына байланысты іс сотта қаралған уақытта ол қоғамға қауіпті деп есептеле  алмайтындығы белгіленсе, сот қылмыстық жауаптылықтан босатуы мүмкін (68-бап)

Ескеру мерзімінң өтуне байланысты қылмыстық жауптылықтан босату.

Қылмыстық жауапқа тартудың мерзімінің ескіруі деп – қылмыс істеген  уақыттан  бастап, шарттарға  сәйкес жауапқа тартуға  мүмкіндік беретін  уақыттың өтуін айтамыз. Мұдай мерзімнің өтуі қолданылатын шараың тиімділігін, қажеттілігін жояды, содықтан да ол қылмыс ескірген қылмыс  қатарына жатқызылады. Уақыты өтеп,  ескерген  қылмысты тергеу оған дәлелдерді жинау, есті сотта қарау кезінде жинақталған мәліметтерді қайта  жаңғыртудың өзі де көптеген қиындықтарды  туғызады.  Сондықтан да жауапқа тарту мерзімі  ескерген қылмысы үшін кінәлі адамға қылмыстық  жауаптылық жүктеудің қажеті жоқ.  Қылмыстық Кодексте (69-бап) мұндай жауаптылықтан босатудың негіздері істелген  қылмыстың ауырлығына  байланысты болып көрсетілген.

  • Кішігірім қылмыс істегенен кейін 2 жыл өтсе;
  • Орташа ауырлықтағы қылмыс істегеннен кейі 5жыл өтсе;
  • Ауыр қылмыс істегеннен кейін 10жыл өтсе;
  • Аса ауыр қылмыс істегеннен кейін15 жыл өтсе;

Ескерудің мерзімі қылмыс істеген  күнен бастап және сот үкімі заңды күшіне енген кезге дейін есептеленген. Қылмыс істеген уақыт деп – қылмыстықтың зардабының орны алған уақытынан тысқары қоғамға  қаупті іс-әрекет жүзеге асырылған уақытты айтамыз. Үзілісіз қылмыста қылмысқа байланысты іс – әрекеттерді толық  тоқтатқан уақыттан бастап оның  ескеруі мерзімі есептелінеді. Созылмалы  қылмыста ескеру мерзімі ең соңғы іс – әрекетті істеп біткен уақыттан бастап есепке алынады.

ҚР  Конституциясының  54- бабы  6-тармағына  сәйкес  республика  Парламенті  адамдардың  жеке   айқындалған  тобы  жөніндегі  рақымшылық  туралы  заң  шығарушы  құқылы.

ҚР  Конституциясының  44-бабы  15-тармағына  сәйкес  белгілі  бір  жеке  адамға    ол  жөнінде  айыптау  үкімі  заңды  күшіне  енген  жағдайда  кешірім  жасау  туралы  актісі  ҚР Президенті  шығарады.  (76-бап,  3-бөлігі)

Рақымшылық  және  кешірім  беру  ҚР  Жоғарғы  өкімет  органдарының  актілері  болып  табылады.  Бұл  актілер  белгілі  бір  қылмыстар  үшін  жауаптылықты  белгілеген  қылмыстық  заңдарды  немесе   сот  үкімін  жоймай – ақ  қылмыстық   жауаптылықты  немесе  жазада  немесе  оған  сот  тағайындаған  жазаны  жеңілірек  жазамен  ауыстыра  алады.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!