Іс-әрекеттің қылмыстығын жоятын мән-жайлар

  1. Қылмыстық құқық бойынша іс-әрекеттің қылмыстылығын жоятын мән-жайлардың ұғымы.

Осы  міндетті  жүзеге  асыруды  жеке  адамға  қоғамға,  мемлекетке  қарсы  бағытталған  іс  әрекеттерді дер  кезінде  тыюдың,  тойтарудың  маңызы  ерекше.  Қоғамға  қауіпті  іс-әрекетті  тойтаруда,  оның  зияндылығын  тыюда,  сол  қауіпті  төндірген  адамға  материалдық  моральдық  және  басқа  да  зиян  келтіруі  мүмкін.

Мұндай  әрекеттер  формальдық  жағынан  алғанда  ҚК  Ерекше  бөлімінің  жекелеген  баптарында  көрсетілген қылмыс құрамына  жатуы  мүмкін.  Бірақта  бұл  әрекеттер белгілі  жағдайларда  қылмыс  болып  табылмайды.  Өйткені,  мұнда  әрекетте  қылмыстық  материалдық  белгісі  болып  табылатын басты  белгі – қоғамға  қауіптілік жоқ.  Керісінше,  мұндай  жағдайларда,  қоғамдық  қатынастарға зиян  келтіруге  бағытталған  қауіпті  жою,  тойтару  қоғамға  белгілі  іс  әрекет  деп  танылады.  Қолданылып  жүрген  қылмыстық  заң  бойынша  бұларға  қажетті  қорғану;  аса  (мәжбүрл)  қажеттілік,  қылмыскерді  ұстау,  орын  кәсіби  тәуекел,  күштеу  немесе  психикалық  мәжбүрлеу,  бұйрықты  немесе  үкімді  орындау  әрекеттері  жатады.

Аталған  жағдайларда  істелген  әрекет  немесе  әрекетсізді  сырттай  қылмыс  белгілеріне  ұқсағанымен, оларды  қоғамға  қауіптілік  болмағандықтан,  қылмыс  қатарына  жатпайды.

  1. Қажетті қорғану.

Қылмыстық  заңға  сәйкес  барлық  адамдардың кәіби  немесе  өзге  де  арнаулы  даярлығына  және  қызмет  жағдайына  қарамастан  тең  дәрежеде  қажетті  қорғануға  құқығы  бар.  Бұл  құқық  адамға  тағайындайды.

 Іс   әрекет  аса  қажеттілік  жағдайында  болуы  үшін  бірнеше  жиынтығының  болуы  қажет.

Бірінші  шарт:  нақтілі  қауіп  қылмыстық  заң  қорғайтын  мүддеге  тікелей  төнеді.  Бұл  қылмыстық  заңның  өзінде  тап  осы  адамның  немесе  басқа  адамдардың  өміріне,  денсаулығына,  құқығына  және  заңмен  қорғалатын  мүдделеріне,  қоғамның  мемлекеттік  мүдделеріне  тікелей  төнген  қауіпті  жою  үшін  істелетін  әрекет  деп  көрсетіліп  отыр.  Ол  қауіп  стихиялық  апаттардан,  машиналар мен  механизмдердің  ақауынан,   хайуанаттардың  шабуылынан, адам  организмді  болатын  физиологиялық  өзгерістерден,  басқа  да  бір  адам  тарапынан орын  алған  тікелей  төнген  қауіптен  болуы  мүмкін.

Табиғат  апаттары  (су  тасқыны, жер  сілкіну,  көшкін жүру,  өрт  шығуы),  машиналар мен механизмдердің  ақауы  (әуе  ұшағының  двигателінің  істен  шығуы,   жүріп  келе  жатқан автокөліктің  тежегішінің  істемей  қалуы)  хайуанаттар  шабуылы  сүзеген  бұқадан  қашып,  адамның  басқа  үйдің  шарбағын  бұзып  ішке  кіру  немесе  сүзеген  бұқаны  мерт  ету  адам  организмінде  болатын  физиологиялық  өзгерістер  (ауру  адамды  ауруханаға  жеткізу  үшін  тіл  алмаған  адамның  машинасын  иесінен  тартып  алып,  ауыр  науқасты  ауруханаға  жеткізу.

  1. Жалған қорғану және оның құқықтық салдары.

Аса  қажеттілікті  қолданудың  екінші  шарты:  заң  қорғайтын  мүддеге  зиян  келтіру  арқылы  ғана  жүзеге  асырылады.  Мұндай  жағдайда  ондай  зиян  келтіру  арқылы  ғана  жүзеге  асырылады.  Мұндай  жағдайда  ондай  зиян,  залал  келтірмей  оны  тойтару  ешбір  мүмкін  емес.  Заң  қорғайтын  басқа  мүддеге  зиян   келтірмей-ақ  қауіпті  тойтару  болатын  жағдайлар  аса  қажеттілікке жатпайды.  Мұндай  жағдайларда мүддеге  зиян  келтіру  кінәлі  жағдайда  зиян  келтіру  деп  саналады, ол  үшін  қылмыстық  жауаптылық  белгіленеді.

Үшінші  шарт: аса  қажеттілік  болу  үшін  келтірілген  зиянның  мөлшері  тойтарылған  зиянның  мөлшерінен  кем  болуға  тиіс.  Келтірілген   зиян  ойтарылған  зиян  мен  бірдей  болса  да,  іс  әрекет   аса   қажеттілік  жағдайында  істтеледі  деуге  болады.  Ол туралы  заңның  өзіне  “Құқық  қорғау  мүдделеріне  алды алынғанға  тең  немесе  одан  гөрі  елеулі  зиян   келтірілген,  төнген  қатердің  сипаты  мен  дәрежесіне  немесе  қатер  жойылған  жағдайда  көрінеу  сәйкес  келмейтін зиян  келтіру  аса  қажеттілік  шегінен  шығу деп  танылады.  Мұндай  шектен  шығушылық  тек  қасақана   зиян  келтірілген  жағдайларда  ғана  жауаптылыққа  әкеп  соғады”  делінген.  Сондықтан да  өз  өмірін сақттап  қалу  үшін  басқа  біреудің  өмірін  қиып  жіберу  аса  қажеттілікке  жатпайды,    оның  шегіне  шығу  болып  табылады.  Аса  қажеттілікті  қолданып  көп  адамның  өмірін  сақтап  қалушылық  қылмыс  болып  табылмайды.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!