Қылмыстардың көптілігі

Бір  адамның  бір немесе  бірнеше   қылмыс  істеуі  мүмкін.  Жеке  қылмыс  деп.  Қылмыстық  заңда   көрсетілген   бір  әрекеттен,  зардаптан,  кінәнің  нысанынан  құралатын  бір  құрамды  білдіретін  және  Ерекше  бөлімнің  бір  бабымен  ғана   сараланатын  қылмысты  айтамыз.   Кейбір  жағдайларда  бір  адам  бірнеше  қылмысты  істеді   мүмкін,  мұндай  жағдайда  олардың  іс  әрекетін  дұрыс  саралау  үшін  қылмыстардың   көптігінің  түсінігін  дұрыс  анықтау  керек.  Қылмыстың  жауапқа   тартудың  мерзімі   ескермеген  немесе   сотталғандықтан  оралмаған  немесе   сотталғандағы  жойылмаған  жағдайда  бір  адамның  екі  немесе   одан да  көп  қылмыстарды  істеуін  қылмыстар  көптігі  деп.   Айтамыз.   Қылмыстардың   көптігінің  өзіндік  белгілері  бар:  бір  адамның  екі немесе  одан да    көп  әр қайсысы  жеке – жеке  құрам  болып   табылатынын  қылмысты  істеуі  болып  табылады.

  1. Қылмыстардың бірнеше рет жасалуының түсінігі және оның белгілері.
Күрделі  құрам –деп   екі  немесе  одан да  көп  іс  әрекеттерден  құралатын,  оның  әрқайсысының  бірінен – бірін  бөліп  қарағанда  жай  түрдегі  қылмыс  құрамына  жататын,   бірақ  ішкі  бірлігі   бойынша  бір  қылмысты  құрайтын  қылмыстардың  жиынтығын  айтамыз.  Мысалы,  қарақшылықтың  құрамын  алайық.  Мұнда  бөтен    біреудің  мүлкіне  иелік  ету  жәбірленушінің  өмірі  мен  денсаулығына  қауіпті  күш  жұмсау  арқылы  жүзеге   асырылады.  (179 б)

Созылмалы  қылмыс  деп – кінәлінің  өзіне  қылмыстық  заң  жазамен  қорқытып    жүктеген  міндеттемелерін  ұзақ  мерзімге  орындамай  әрекет  немесе  әрекетсіздік  арқылы   белгілі  бір  қылмыс  құрамын  үзіліссіз,  белгілі   бір  уақыт  аралығында      жүзеге    асыруы  болады.  Мысалы,  мұндай    созылмалы  қылмыстардың  қатарына  бөлімді  немесе  қызмет  орнын  өз  бетімен  тастап  кету  (372-б.)

Жалғасқан  қылмыс  деп  ортақ  мақсатқа   жетуге  бағытталған  ұқсас (бірдей)  қылмысты   әрекеттерден  құралатын,  жиынтығында  бір  қылмыс  болып  табылатын.  Мысалы,  223-б.  Тұтынушыларды  алдау.                                         Іс  әрекеттің  құрылымына  қарай  қылмыстық  құқық  қылмыстардың  көптігін  мынадай  үш    нысанға  бөледі:  қылмыстық  бірнеше  мәрте  жасалуы,  қылмыстың  жиынтығы,  қылмыстың  қайталануы.

  1. Қылмыстардың жиынтығының түсінігі және белгілері.

Қылмыстық  кодекстің   белгілі   бір  бабында  немесе  Ерекше  бөлім  бабының  бөлігінде  көзделген  екі  немесе    одан да  көп  әрекетті  Естіру  қылмыстардың  бірнеше   рет  жасалуы  деп  танылады.   (11-бап,  1-бөлігі)   сол    сияқты  Кодекстің  Ерекше  бөлімінің  түрлі   баптарында  көзделген  екі  немесе   одан  да   көп  қылмыс    жасау  осы  Кодексте  арнайы  көрсетілген  жағдайларда  ғана  бірнеше  рет  жасалған   деп   танылуы  мүмкін.  (11-бап,2-бөлігі).

Осы  заңның   мазмұнына  сәйкес  қылмысты  бірнеше  мәрте  жасады  деп  тану  үшін  бірінші  және  одан  кейінгі  қылмыстарды  істеуде  уақыты  жөнінен  үзіліс  болуы   және  қылмыстық  жауапқа  тартудың  ескеруі  болмаса,  егер  сотталған  болса,  сотталғандықтан    арылмаса   немесе   сотталғандығы   жойылмауы  негізгі  шарт  болып   табылады.   Егер  бұрын  істелген  қылмыстар  үшін  оны  істеген   адам  қылмыстық  жауаптылықтан  және  жазадан  босатылған  болса  немесе  заңда  белгіленген  тәртіп  бойынша  осы  қылмыстары  үшін  сотталғандықтан арылса  немесе  сотталғандығы  жойылса,  қылмыс  бірнеше  мәрте  жасалады  деп  танылмайды.    Сол  сияқты  жалғаспалы  қылмыстар да  бірнеше  мәрте    жасалған  қылмыс  болып  табылмайды.

Қылмыстық  құқық    теориясында  бірнеше   мәрте   жасалған  қылмыс  жалпы  және   арнаулы  болып  2-ге  бөлінеді.

Бірнеше  мәрте  жасалған  қылмыстың  жалпы  қайталануы  деп  –   істелген  қылмыстың  қоғамға   қауіптілігінің  мәні  мен  дәрежесіне  қарамастан  кез-келген  басқа  бір  қылмысты  қайталап  жасаушылықты  айтамыз.   Қылмыстың  жалпы   қайталануы  қылмысты  саралауға  әсер  етпейді,  бірақ   жаза  тағайындалғанда  жазаны   ауырлататын  мән-жай  ретінде  есепке  алынуы  мүмкін.  (54-бап,1-бөлігі  “ а” тармағы).

Бірнеше  мәрте  жасалған   қылмыстың  арнаулы    қайталануы  деп  адамның  ұқсас  немесе    біртектес  қылмысты  іс  әрекетті  тағы  да  жасауы  болып  табылады.

Бұл  жердегі  сөз  болып  отырған   ұқсас  қылмысқа    бір  қылмыстың  құрамына   жататын  қылмыстың  қайталанып  істелуі  жатады.   (Мысалы,  бұрын  адам    өлтірген  адамның  адам  өлтіруі  96-бап,  2-бөлігі,  “н”   тармақшасы,    денсаулыққа  қасақана  ауыр  зиян  келтіруді  бірнеше  рет  жасаса  103-бап,  2-бөлігі,”к”   тармағы)

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!