Буржуазияшыл құқықтың пайда болуы және оның ХІХ-ХХ ғасырлардың басындағы дамуы

Буржуазияшыл  құқықтың  тарихы  Рим құқығы  рецепцияларынан, Италиядағы  қалалық құқық  нормаларынан, Англиядағы “әділеттік соттар” пайда  болуынан  басталады.

Европалық  коституциялардың  көпшілігі Англия  мен  Францияның  тәжрибесінде сыналған  институттарды  қамтиды: король, екі палата, “халықтың” сайлауда  қатысу  құқығы, Министрлер кабинетінің  төменгі  палата алдында  жауаптылығы, судьялар ауыспаушылығы,  жоғарғы  палаталар  барлық жерде  корольмен  тағайындалатыны  немесе мұралық  мүшелерден  құралатыны. Жоғарғы палаталардың  үстемдігі  әдетке (кіреді) айналады.

Дегенмен,  парламенттің   ролі  төмендеу тенденциясын  айтып та өту  керек.

Бұның  себептері  келесіде: 1. министрлер  кабинетінің  күшеюі, парламенттер “орындаушы” машиналарға айналуы.   2. Парламент өзінің заң  өткізу  қабілеттігін  жоғалтуы: дауыс  беру  кезінде  шешуші  дауыс  беретін көпшіліктің  өкілі  жарыс  сөзді  аяқтау  туралы ұсыныс  кіріткеннен  кейін, заң  жобасының  талқылауы басталмай, немесе  дереу  аяқталып, палата  дауыс  беруге  өтеді. Ал  шешімі белгілі:  заң  өткізілмейді. Үкіметтер  парламенттен  тыс  қаулы  шығаратын құқыққа  ие  болды. Осының  барлығы  депутаттардың  парламенттік жарыссөздерге немқұрайдылықпен  қарауына  әкеп  соғады, уақытының  көбін  депутат  мәжіліс  залдан  тыс  өткізеді: әңгімемен, тамақтанумен.   Өздерінің  кәсіптік  білімдері, тәжрібесі  арқасында  үкіметтің  жоғарғы  мекемелеріндегі шінеуніктер тапсырылған  саламен  көбінше аз  таныс  министрлерді  өздеріне  бағындырып алады. Ал  әрекет  жасамақшы  болған  министр инстанциялардың және жауапкершіліктен қашқандардың  көпшілік болғанына байланысты, шабандық  пен  созылушылыққа  шарасыз кездеседі.    Сайлау  жуйесінде  сөзсіз  мүліктік  ценз  талабы 1 орында  тұрады.

1.Англияда  құқықтың  дамуы  ескі  феодалдық құқықтарды  жаңа  буржуазияшыл  қатынастарға лайықтандыру  жолымен  кеткен  еді.

 Қәзірге  дейін  қолданып  жатқан  біртұтас прецеденттік  құқық  пайда  болды. Оны  қолдану   тәртібі  келесі  ережелерге негізделеді:

–  жоғарғы  сот  шешімдері  төмендегі  соттар  үшін  міндетті ;

-бір  инстанциялы  соттар  өзара  көп  айырмашылығы  бар  шешімдерді  шығаруға жол  берілмейді;

-жоғарғы  соттар  төменгі  соттардың  шешімдері мен  байлаулы  емес.

Бұл  жүйе  өзінің  консервативтілігіне  қарамай,  үлкен  артықшылыққа ие: судьяларға  шешім  шығаратын  кезде  кең ыхтиярлық  мүмкіндігін  беріп, құқық  қолдануын иілгіш  етті.

2 Француз  буржуазияшыл  революциясы  ескі феодалдық  құқықты  түбінен  бұзды.    Бұның  мақсаты  француз  деревнясында  феодалдық  қатнастарды  бұзу, цехтар  мен гильдияларды жою,  сауда  мен  өндіріс  алдындағы бөгеттерді  алып  тастау  еді.    Әсіресе  ескі  қылмыстық  құқық  жүйесі өзгертілді. 1781 жылы  құрылтай  жиналысымен қабылданған  қылмыстық  кодекс келесі принцптерге  негізделген  еді: қылмыстық заң адамгершілікті  болуы  тиіс; заңда  көрсетілмеген қылмыс  жоқ; жаза  қылмысқа  сәйкес  және  анық белгіленуі  тиіс; өлім  жазасын  қолдану  жағдайлардың  санын  кемейту; дене  мүшесін  зақымдаушылықты  алып  тастау.

Сот және сот ісін жүргізуде де өзгерістер көп болды: присяжнойлар соты енгізілді, айыптаушы нысанда өткізілетін процесс жарыссөз (состязательный) процеспен ауыстырылды,  айыпсыздық презумпциясы  т.б. кіргізілді.

1804 жылы  Наполеон өзінің азаматтық кодексін әрекетке енгізді. Өзінің үш бөлігінде  ол тұлға, заттар, міндеттер жөніндегі біржуазияшыл  Францияның мүліктік қатынастары жөнге салынатын нормалардан тұрды. Негізінде ол Рим құқығы мен франциялық жай құқықтардан ( күтюмдерден)  құралды.

Кодекстің  анық  тілі, кемел  заңды  терминологиясы  оны  замандас  кодекстерден  жоғары  болуына, азаматтардың  теңдігін  мойындағаны  үшін  дүниенің  барлық  жағындағы  азаматтық  құқық  жиынтықтары    негізінде  жатуын  белгіледі.

1808 жылы  қылмыстық – іс-жургізу,  ал          1810 жылы-  қылмыстық  кодекстер  енгізілді. Оларды Ф.Энгельс “буржуазияшыл қылмыстық құқығының классикалық  үлгісі”  деп есептеген.

Меншік құқығы Наполеон  кодексінде келесі көріністе анықталған: меншік бұл заттарға иелену және қарау құқығы (қарау- бұл заттың  тағдыдрын шешуге- сатуға, жоюға, кепілдік  беруге- құқылы болу).

    Заттар қозғалмалы және қозғалмайтындарға  бөлінген.

Меншік құқығы тек басқа ие мүдделеріне  зиян келтіретін әрекеттерге тыйым салған. Мысалы: көршісіне зиян алып келетін құрылыс жасауға (өзеннің төменгі ағысында диірмен алдынан плотина құруға).

Франциялық кодексте бітімдер қатаң орындалуы  талап етілген (соғыс, опат, қарыз кейінге қалдырылуын мүмкін етсе де одан толық босатпайтын болған).

Англия құқығы да дәл осы  принципты қолдайды (17 ғасыр орталарынан бастап).

1804 жылы  кодекспен  ақсүйектік   неке  принципы  орналасып  (шіркеу  некесі қажетті емес деп танылып), отбасының басы еркек боп қалады. Некені кейбір ерекше жағдайларда бұзу  рұқсат етілетін болған (зинақорлық болған жағдайда, мысалы).

Әке өзінің балаларын материалдық  жағдайына сай бағады. Некесіз туған балалар анасына алимент төлейтін етіледі. Англия құқығында некесіз туған балаларды асырап алу мойындалмаған.

Наполеон кодексі бойынша заңды мұрагерлер  ретінде барлығынан бұрын балалар, немерелер тән алынады. Тек олар болмаған жағдайда ғана  жанама туыстар (аға-іні,  қарындастар)  тән  алынады.

Генералдық штаттар депуттары алдына 1789 жылы қойылған мәселердің бірі қылмыстық құқық реформасы еді. Реформа  келесі мәселелерді шешіуі  керек еді:  барлық азаматтар қылмыстық заң алдында теңдігін, жаза шаралардың жеңілдетілуін, жаза қылмыскердің жақындарына, отбасына таратылмауын, жазалардың анық белгіленуін. Бүл талаптарды Қүрылтай жиналысы 1791 жылы кодексінде шешпекші болды.         Сонымен кодекс судьялардың ықтиярлығын заңның анық көрсетпесімен шектеп, өлім жазасын азап көрсетумен орындауды жойды.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!