Ежелгі Римдегі құл иеленуші мемллекет. Рим құқығы

Біздің заманымызға дейінгі II-ғасырда Карфаген  және Македонияны  жаулап алғаннан соң, Рим мемлекеті  Жерорта тенізімен  жуылған жерлердің барлығына жетекшілік  ете бастады.

Жаулап алынған жерлер құлдардың  сарқылмас көзі болып қалды.

Римде “нобиль” деп аталатын жана ақсүйектер пайда болды. Олардағы мүліктін құны 1 млн сестерциядан асық болып , иеліктерінде жүз мындаған құлдары болған.

 Екінші жақтан, Рим шаруалары кедейлене барды. Бұның себептері:

– олар арзан құлдық еңбекке бәсеке ете алмағаны.

-мұрагерлердің арасында учаскелердің майдалануы жердін жетіспеушілігіне әкеп  соғуы;

 -қарыз алу шарттары өте ауыр болуы;

-байлар олардың жерлерін  жаулап немесе тонап алғандары болды.

Біздің  заманымызға дейінгі 74 жылғы Спартак көтерілісі, жер иелері арасындағы қайшылықтар  қоздырылуы құлиеленуші республиканың  құлауын тездетті. Ол республиканың орнына Рим империясы келді.

Үлкен иперияны басқару үшін алдымен барлық құлиеленуші элементтерді бір топқа қалыптастыру керек еді. Соңдықтан Юлий Цезарь  дәуірінен император Қаракалла дәуірлеріне дейін (212 жылға дейін) провинциялардың барлық адамдарына рим азаматы құқықтарына тең құқықтар  берілді.

Құлдық  еңбек өнімсіз, демек, зиянды болып қалды. Бұл жағдайда жер иелері құлдарға жерлерін астық бөлігіне (көбінше-жартысына) пайдалануға беретін болып, осындай  учаскелер  пекулия деп аталатын болды.

Екінші  жақтан, азат шаруа арендаторға – “колонға” –  айналады.  Дегенмен, аренда қысқамерзімді болғаны үшін, колоннда жерді жақсарту, қажет болған  құрылысты жүргізу муддесі болмады.

322 жылы,  жер иелері  муддесін қанағаттандыру  мақсатында  колонндарды  жерге бекіту туралы заң шығарылады. Жерін  тастап кеткен колонн жеріне  күшпен  қайтарылатын болды.

Бұның  өзі феодализмнің пайда болуына  алып келеді, ал арендадағы  жер  алғашқы  ұзақ мерзімге  берілетің, соңынан  мура ретінде өтетін болып қалады.

Рим  империясы  кезеңі 2 дәуірге – принципат және доминат дәуірлеріне  бөлінеді.

Принципат дәуірі: республика көрінісін сақтағанымен (халық жиналысы, сенат), нақты  биліктің барлық түрі император қолына өтті: ол аскериге колбасшылық  етеді, азаматтық істер  бойынша  сот жүргізеді, сенаторларды тағайындайды.

Доминат дәуірі:  III ғасырда  басталды.

Бұл шексіз  монархия дәуірі. Республикалық мекемелердің аттары да жойылады. Империяны басқару императормен  тағайындалатын лауазымды адамдардан құрастырылған мекемелерге жүктеледі.

Мемлекеттік Кеңес: заң шығарумен айналысқан.

Қаржылық мекеме: салық жинақтаумен шұғылданған.

Әскері мекеме: генералдармен басқарылды.

шінеуніктер үшін: киім (форма),  артықшылықтар,  пенсиялар белгіленеді.

Осы заманымызға дейін бұл мемлекеттің терминологиясы, іс жүргізуі, атақтары, церемониялары, дипломатиялық қатынастары, басқа қала азаматы құрметті атақтары – қолданылып келе жатыр.

Басқару мүддесіне сай, 395 жылы Рим империясы екіге бөлінді: Рим астанасымен – Батыс Римге, Константинополь (Стамбул) астанасымен – Шығыс Римге. Әр бөлігінде өзінің бастығы болғанымен, империя біртұтас есептелген.

 Рим біздің заманымызға дейінгі V ғасыр орталарында “12 кесте заңдары” деп аталған жария және жеке адам құқықтарының бірыңғай жиынтығынан пайдалана бастады.

Жиынтық өзінің атын қала алаңына шығарып қойылатын 12 ағаш кестелерде жазылғаны үшін алды. Ешкім заңдарды білмеумен сілтеу таба алмауы үшін істелген еді.

Өзінің негізінде “12 кесте заңдары” плебейлерді патрициандық соттардың зорлық зомбылығынан  қорғау үшін жазылған болған.

Оларда  заттар екі категорияға анық бөлінген.

Біріншісіне жер, құлдар, жұмыс малдары жатқызылған еді. Олар мемлекеттік меншікте сақталып қалып, жеке адамның құқығы иелікпен (владение) ғана шектелген еді. Маркс, Энгельс сөздерімен айтқанда, бұл:

<<…құлдардың  алдында табиғи пайда болған бірігу нысанын сақтауға мәжбүр болған мемлекет азаматтарының  бірлескен жеке меншігі >>болды.

Басқа санаттағы заттардың  бәрі құндылығына қарамай қолдан қолға еркін өткен.

Қарызын өтей  алмаған адам бұл заңдар бойынша шет елге құлдыққа сатылған.

Жалпы алғанда “12 кесше заңдары” қылмыстық – құқықтың ережелері өте қатаң болған: егілген жерде мал бағу, немесе ондай жерден  астық ұрлау өлтірумен жазаланған. Түнгі немесе құралы бар ұрыны әркім өлтіруі мүмкін еді, немесе ол жәбірленушінің қолына құлдыққа берілетін болған.

Империяның қалыптастасуы “Халықаралық құқықты” істеп шығу тетігін талап етті. Ол табылды – перигрин (жаулап алынған  жер) преторына (басшысына) сот торелігін жүзеге  асыру  құқығы ғана емес, бәлкім “претор  формуласымен” іс бойынша судья шешімін  қалай шығаруына көрсетпе  беру құқығы да берілді.

Бұнымен  рим классикалық  құқығына (юриспруденциясына) негіз салынын, “12 кесте заңдарын” елеумелік басталады. Претор формулаларынан басқа императордың  көрсетпелері, сенаттың қаулылары, заңгерлердің  консультациялары да рим құқығының қайнар  көздері  болып қалды.

Рим заңгерлерінің теориясы бойынша барлық құқықтық ережелер  екі санатқа бөлінуі тиіс – жеке тұлға құқығына (отбасылық, мұрагерлік, меншік қатынастарды реттеуші) және  жария құқыққа (храмдарды,шіркеулерді, жолдарды құру).

Жария құқық бүтін Рим  мемлекеті жағдайына тиісті мән -жайларды реттейтін нормалардан тұрған.

Жеке тұлға құқығы – жеке адамдардың  пайдасына тиісті болады.

Бұл бөлу буржуазияшыл  құқықпен  осы уақытқа дейін қолданылып жатыр.

Рим құқығында (ақша) займы, (зат) саудасы, сатып алу – сату, жұмыс күшін, малды жайларды  жалдау, сондай – ақ кепіл, ипотека туралы келісім  шарттарына негіз  салынды.

             Отбасыда еркектің жетекші жағдайы орналасады.

Мұрагерлік құқығында  мұрагерлер  қатарына 6 -ыншы буынға дейінгі қаңдас туыстар қосылды. ”Қажетті мұрагерлік” принципі енгізлді – туысқан заң бойынша алынатын мұраның 4-тен біріннен кем алмайтын болады.

Бұнымен өсіет жарлығының  зорлық – зомбылығына  шек  қойылды.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!