ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПАРЛАМЕНТ ДЕПУТАТЫНЫҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ – ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘРТЕБЕСІ

Атап көрсетілгендей, заң Парламенттің тұтас құзыретін, Сенаттың ерекше құзыретін және Мәжілістің ерекше құзыретін  белгілейді. Бұл арада, тұтас алғанда Парламенттің құзыретін қарастырайық. Парламенттің құзыретін де ерекше деп атауға болады, өйткені бұл мәселелер Сенатының да, Мәжілістің де қарауына жатқызылмайды. Парламенттің құзыретіндегі мәселелер тек Парламент Палаталарының бірлескен отырыстарында ғана қаралады.

Парламент Палаталарының 1996 жылғы 20 мамырдағы бірлескенотырысында қабылданған Қазақстан Республикасы Парламентінің Регламенті Палаталардың бірлескен отырыстарын   өткізудің шарты мен тәртібін Сенат және Мәжіліс регламенттерімен реттелмеген мәселелерді қарау кезінде олардың өзара қарым – қатынасының, Палаталардың бірлескен органдарын қалыптастыру және оның қызметін ұйымдастыру механизмін белгілейді.

Парламент Мәжілісі мен Сенатының құзыреті.

ҚР  Парламенті  Мәжілісінің  құзіреті  құрама  екі  бөліктен:

  • Мәжілістің ерекше  қарауына  жататын  өкілеттік,
  • Кезегі мен қарау   арқылы  әуелі  Мәжілісте,  содан  кейін  Сенатта  жүзеге  асырылатын  өкілеттік.

Парламент  Мәжілісінің  ерекше  қарауына  Конституция  мынадай  мәселелерді  жатқызады.

  1. Заң жобаларын  қарауға  қабылдау  және  қарау.  Конституцияның  осы  қағидасы  (53-бап, 1-тьармағы)  мен  Конституцияның  Парламент  Палаталарының  бөлек  отырыстарында  мәселелерді  әуелі  Мәжілісте,  ал  содан  кейін  Сенатта  өз  кезегімен  қарау  арқылы  заң  қабылдайды  делінетін  54-бабының  арасында  қайшылық  бар  сияқты  көрінуі  мүмкін.  Аталған  жағдайда  қайшылықтан  гөрі,  техникасының  олқылығы  орын  алған.
  2. Республика Парламенті  қабылдаған  заңға  Президенттің  наразылығы  бойынша  ұсыныстар  әзірлеу  Мәжілістің  ерекше  қарауына  жатады. Мәжіліс   комитеттері  Президент  наразылығын  зерделейді  және  өзінің  қорытындысын  Мәжілістің  қарауына  береді.  Қорытынды  Президент  өкілінің  қатысуымен  әзірленеді.  Мәжіліс  қорытындыны,  Президенттің  наразылығы  мен  заңның  қзін  қарайды  және  шешім шығарады.  Аталған  мәселе  бойынша  Мәжіліс  депутаттарының  жалпы  санының  төрттен  үшінің  көпшілік  даусымен  қабылданған  Мәжіліс  шешім,  басқа  материалдармен  қоса  зерделеу  үшін  Сенатқа  жәберіледі,  сондай-ақ  бұрын ад  айтылғандай  Палаталардың  бірлескен  отырыстарының  қарауына  беріледі.
  3. Президенттің ұсынысы  бойынша  республиканың  орталық  сайлау  комиссиясының   Төрағасын,  оның  орынбасарларын,  хатшысы  мен  мүшелерін  қызметке  сайлау  және  қызметінен  босату  Мәжілістің  ерекше  қарауына  жатады.

Президент  аталған  тұлғалар  бойынша    Парламентке  жазбаша  ұсыныс  енгізеді.  Ол  комитеттерде  қаралып,  олар  Мәжіліске  өз  қорытындыларын  береді.  Мәжілісте  Президент  немесе  ол  уәкілдік  берген   лауазымды  тұлға  әр  кандидатты  жеке-жеке  ұсынып,  сөз  сөйлейді.  Ұсынылған  кандидаттар  бойынша  талқылау  мен  дауыс  беру  әр  кандидатқа  жеке-жеке  жүргізіледі.

  1. Республика Президентінің  кезекті  сайлауын  хабарлау  және  оның   кезектен  тыс сайлауын  белгілеу  Мәжілістің  ерекше  қарауына  жатады.  Кезекті  сайлау  тамыздың   бірінші  жексенбісінен  кешіктірілмей  хабарланып,  желтоқсан  айының  бірінші  жексенбісінде  бес  жылда  бір рет  өткізіледі.  Президенттің  кезектен  тыс  сайлауы  Президен  қызметінен  босаған  немесе  қзметінен  кетірілген  күннен  кейінгі  екі  айлық  мерзімнен  кешіктірілмей  өткізіледі.
  2. Екі депутатты  Әділет  біліктілік  алқасының  құрамына  екі  жылға  жіберу  Мәжілістің  ерекше  қарауына  жатады.  Жіберу  рәсімі  Мәжілістің  жалпы  отырысында   ашық  дауыс  беру  арқылы  жүзеге  асырылады.  Депутаттар  Әділет  біліктілік  алқасындағы  жұмысты    Палата  комитеттеріндегі  қызметін  үзбей  жүргізеді.
  3. Республика Президентіне  қарсы   мемлекетке  опасыздық  жасады  деп  айып  тағу  Мәжілістің  ерекше  қарауына  жатады  (56-бап).  Тағылған  айыпты  тексеруде  Сенат  ұйымдастырады  және  оның  нәтижелері  Сенат  депутаттары  жалпы  санының  көпшілік  даусымен  Парламент  Палаталары  бірлескен  отырысының  қарауына  беріледі.  (47-бап).  Тиісінше,  Мәжіліс  айып  таққанмен,  іс  жүзінде  бұл   мәселені  түпкілікті  шешпейді.

Жобасы  Мәжіліс  арқылы  өткен  заңды  Парламент  қабылдайды.  Мәжіліс  заң  жобаларын  қарауға  қабылдайды  және  қарайды.   Бұл  мәселені  Мәжіліс  Регламенті  егжей-тегжейлі  реттейді.  Мәжілістің  заң  шығару  құқығын  жүзеге  асырудан  басталады.

Заң  шығару  бастамасы  арнайы  принциптерімен  ерекшеленеді.

  1. Заң шығаруға бастамашы барлық субъектілердің теңдік принципі. Ол заң шығарушылық қызметке жатқызылған кез келген мәселе бойынша заң жобасын енгізуге барлық субъектілердің де құқылы екендігін білдіреді. Субъектілердің теңдігі заң жобаларының оны ұсынушылардың жоғары тұратындығына орай емес, кезектілік тәртібіне орай қаралатындығынан көрінеді. Мұндай тәртіпті сақтамау заң шығару бастамасы құқығын бұзу болып табылады.
  2. Заң шығару бастамасы құқығын жүзеге асыруда кедергінің болмау принципі. Субъект заң шығару бастамасы құқығын кез келген уақытта, ешкіммен келіспей-ақ өз қалауымен жүзеге асыра алады. Парламенттің заң шығарушылық қызметін жоспарлау бұған кедергі келтірмеуі тиіс.
  3. Заң шығару бастамасы құқығын оны иеленуші субъектілердің өзі жүзеге асыруы тиіс. Депутаттың орнына ешкім де заң жобасын енгізе алмайды. Үкімет заң жобаларын тек өз атынан ғана  енгізеді.
  4. Заң шығару бастамасы құқығының субъектісі енгізген заң жобасы

Палатада қабылданып, қаралады (Қазақтан Республикасы Парламенті Палаталарында). Парламент өз шешімін заң шығаруға бастамашы субъектісінің еркімен байланыстырмайды. Заң жобасын енгізу арқылы заң шығаруға бастамашы субъектісінің құқығы жүзегеасырылады. Заң жобасының одан кейінгі тағдырын Парламент, оның Палаталары шешеді.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!