МЕМЛЕКЕТТІК НЕСИЕНІҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Несиелеу және қаржыландыру операцияларына соңғы жылдары Ұлттық банк қызметінің алдағы уақыттарда классикалық қызметіне жақындауына байланысты тиісті шаралар қолданады. Бюджет тапшылығын жабу үшін Үкіметке несие беру бюджет саясаты аумағында, яғни Ұлттық банктің республикалық бюджетті несиелеуден бас тарту мақсатында жүргізілді. Жеңілдікпен несие беру және кәсіпорындардың несие үшін тікелей өтініш жасауы қарастырылған жоқ. Ұлттық банк несиелерін орналастыру аукциондар арқылы, банкаралық нарық арқылы, сол сияқты ломбардтық несиелеу негізінде жүзеге асырылады.

Несиелеу   саясатында  несиелеуді   жүзеге   асыратын бөлімшелер   жұмыскерлерінің  қызметтерін   нақтылайтын  несиелік  нұсқаулықтар мен несиелеу  стандарты, несиелеудің  жалпы  бағыттары  мен бағдарлары  анықталады.

Несиелеу стандарты – бұл  банкте  несиелік  қызметті  жүзеге асыратын барлық қызметкерлердің  жетекшілікке   алатын құжаты.

Несиелеу  стандартында  мынадай  сұрақтар қарастырылады.:

  • қарыз алушының  қаржылық ақпараттарын  жинау  және талдау  тәртібі;
  • несиенің  кепіл- хаттар  және  кепілдемелерін қамтамасыз  етілуіне  қойылатын  талаптар;
  • әкімшілік  стандарттар  және  несиелік  процесті  ұйымдастыру  ережелері;
  • қарыз  алушның несиелік қабілетін талдау  тәртібі;
  • құжаттардың   толтырылуына  қойылатын талаптар;
  • несиелеудің  айрықша  түрлері  бойынша  ережелер (мысалға,  ипотекалық  немес  тұтыну несиелері бойынша).

 Несиелеу   принциптері   несиенің  мәнін  және  қызметтерін,  сондай-ақ  несиелік  қатынастарды   ұйымдастыру  облысындағы  обьективті  экономикалық  заңдардың  талаптарын  бейнелейді.

Несиелеу  принциптері  негізінде  несиелік  процесс,  яғни  банктік  несиелерлің  берілуі,   пайдаланылуы және қайтарылуы  жүзеге  асырылады.  Несиелеу   принциптеріне  байланысты  банктік  несиелердің  берілуінің  басты  шарттары:  несиенің  мақсаты  және мерзімі,  олардың  қаражаттар   айналымы  шеңберінде  қатынасу  нәтижелігі  және т.б. анықталады.

Қазіргі  несилік  қатынастарды   ұйымдастыру   принциптері  екі  топқа  бөлінеді:

I   топқа – жалпы экономикалық  тәртіптегі  прициптер:

  • несиенің  мақсаттылығы;
  • несиенің  дифференциалдығы.

 II топқа – несиенің  мәнін  бейнелейтін  принциптер:

  • несиенің мерзіміділігі;
  • несиенің қайтарымдылығы;
  • несиенің төлемділігі;
  • несиенің қамтамасыз  етілуі;

Қазіргі   несиенің  дифференциалдық   принципінің   мазмұны  өзгерген   десе болады. Біріншіден,  ол мерзімділік  принципімен байланысады,  яғни  несие  уақытында  қайтара  алатын шаруашылық  органдарына  беріледі. Сондықтан  да  несиелеудің  дифференциациялануы  тек  несиелік  қабілетті   сипаттайтын көрсеткіштер  негізінде  ғана  жүзеге  асырылады.  Екіншіден,  бұл  принцип  несиелік  келісім жасалғанға  дейін  және банктер  несиелік   ресурстарға  деген  сұранысын   оқып – үйрену  барысында  потенциалды  қарыз  алушылардың  несиелік  қабілетін және  сұралып  отырған ссуданың қамтамасыз  етілу  сипатын   және олардың  банк үшін пайдалылығын,  сондай-ақ  қаражаттардың  жұмсалу  ұзақтығын жеткшілікке   ала отырып,   бастапқы  несиені орналастырғанға дейін  іске  қосылады. Үшіншіден, несиелік  қабілеттілігіне  байланысты  несиелеудің  дифференциациялануы, оның өткен жүйедегі  вариантымен салыстырғанда  қаталдау  болып  табылады.

Мерзімділік  – белгілі   экономикалық  категория   ретіндегі  мәніне  негізделген несиенің  ерекше  бір белігісі. Ол,  яғни  несие  берушінің  қарыз  алушыға  берілген  қаражат  белгілі   бір  уақыт  ішінде  келісілген   тәртіпке   сай қайтарылуға  тиістілігімен   қорытындыланады.  Осыдан  келіп,  несиенің   қайтарымдылық  прицинпі     туындайды.

Несиенің   қайтарымдлығы  оның экономикалық  катергория  ретінде басқа да  тауарлы – ақшала  қатынастардың  экономикалық   категорияларынан  ажыратылып   ерекшелегімен   сипатталады. Қайтарылмайтын  несие  болмайды. Сондықтан  да, қайтарымдылық- несиенің  ажырамас  бөлігі болып   табылады.

Шаруашылықтың  нарықтық  қатынастарға  өтуіне  байланысты  несиелеудің  бұл  принципіне   ерекше  мән берілген.  Біріншіден,  оның  сақталуына байланысты  ұдайы  өндірісте  ақшалай  қаражаттармен  бірқалыпты  қамтмасыз  етілуі  тәуелді.  Екіншіден,  бұл  принципті  сақтау  коммерциялық  банктердің   өтімділігін  қамтмасыз  ету үшін қажет.  Олардың  жұмысын  ұйымдастыру  принциптері  тартылатын  несиелік  ресурстардың  қайтарымсыз   жұмсалымдарға  салынуына   жол бермейді. Үшіншіден,   әр  жекелеген  қарыз   алушы үшін  бұл принциптің  сақталуы  банктен  жаңа  несие  алуға  мүмкіндік  береді. ҚҰБ пайыз саясатының басты мақсаты – айналыстағы теңге деңгейін көтере отырып, несиеге деген сұранысты азайту, соның нәтижесінде ақша жиыны және инфляцияның өсуін төмендетуді қамтамасыз ету болып табылады. Жоғары пайыз мөлшерлемесі, шын мәнісінде пайыз үшін төлемдер өз кезегінде шығынның көлемін құрайды. Демек, жаңа пайыз саясаты алдағы уақытта немесе белгілі бір уақыт аралығында өзінің нәтижелеріне қол жеткізуге тиіс.

Ұлттық банктің ресми пайыздары, оның тікелей бақылауына жатпайтын несиелік ресурстар нарығының шартына сай банктер дербес белгілейтін нарықтық пайыз мөлшерлемесіне жанама түрде ықпал етеді. Соның негізінде сұраныс пен ұсынысқа байланысты саудада белгілетін Ұлттық банктің қысқа мерзімді шоттраы бойынша, банкаралық несиелер және мемлекеттік қысқа мерзімді несиелер бойынша пайыз мөлшермесінің өзгеруіне байланысты төмендегі отырған.

Пайыздың нақты бейнелері, өз кезегінде инвестициялау үшін әлуеттік ресурс болып табылатын депозиттердің несиелік мекемелерге ағылуын арттыра түсті.

 

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!