Базалық қажеттіліктер (физиологиялық қажеттіліктер)

  1. Роджерс те, Мослоу да адамдардың өзін-өзі жетілдірудегі әлеуеті шексіз деп санағнымен, бұлардың теориясының үш басты айырмашылығы бар. Роджерс – жеке  тұлға мен оның  мінез-құлқы  қоршаған ортаны  қабылдауына байланысты дамып қалыптасады десе, Маслоу адамның  мінез-құлқы мен тәжірибесі қажеттіліктер иерархиясымен реттеліп отырады дейді. Роджерстен бөлек, Маслоу  адам феноменалогиясын ерекшелемеген. Екіншіден Роджерс теориясы ,негізінен , психологиялық проблемалары бар адамдармен жүргізген жұмысының нәтижесінде қалыптасқан. Шындығында, Роджерс адамның өзіндік кемелденуіне негіз болатын терапиялық жағдайларға көңіл бөледі және терапиядан алынғандарын жеке тұлғаның жалпы теориясына ендіреді. Ал Маслоу, керісінше, ешқашан терапиямен айналыспаған және, психология өз назарын ауытқуларды  зерттеуден гөрі психикалық тұрғыдан сау адамдарға аударуы қажет дегенді қадағалап айтып отырған. Сонымен,  Роджерс адамдардың  туа  біткен әлеуетін жетілдіруге көмектесетін дамудың  нақты формаларын анықтаса, Маслаудың теориясында адамның толық өзіндік кемелденуіне қарай  қозғалысын реттейтін даму процестері мүлдем есептелмеген . Оладам өмір сүру желісінің белгілі “күрт өзгеретін кезеңдерінде” қажеттіліктер фрустрациясына ұшырайтынын мойындаса  да, оның еңбектері,негізінен, тек ересектерге арналған.

Роджерс адамның бүкіл өмірлік тәжірибесін өзіндік кемелденуіне қалай  қызмет ететіне байланысты бакғалайды. Родхжерс теориясындағы тірек ұғымдары:өзіндік  кемелдену, феномендік  бағдар (әрбір  адамның  ерекшелігі  оның  қабылдау   ерекшліктерін  тікелей байланысты ),субъективті  тәжірибенің үстемдігі және

  1. “Мен”тұжырымдамасы.Роджерс бойынша , “Мен” тұжырымдамасы  “нақты  Мен-ді” және  “идеалды  Мен-ді”(адамдар қандай болғысы келеді және қандай болуы керек) қамтиды.”Мен” тұжырымдамасының дамуы, негізінен,әлеуметтену  процесі  арқылы

(мәнді басқалар – ата-аналар ,аға-іні, апа-сіңлі,басқа да  туысқандар)жүреді. Әрбір адам үшін ең маңыздысы – оны басқалардың түсінуі және жақсы көруі.

Маслоудың гуманистік тұрғысының негізінде жатқан тезис – әрбір адамды біртұтас қайталанбас, ұйымдасқан тұтастық  деп  қарастыру. Мотивация мәселесі – Маслоудың бүкіл персонологиясындағы  ең  маңыздысы  болып  табылады, адамдар өздерінің  жеке мақсаттарын іздестіруге мотивтелген. Мотивтелген поцестер жеке тұлғаның гуманистік теориясының діңгегі іспетті. Маслоудың айтуынша, адамның қажеттіліктері иерархиялық жүйеге орналасқан, олар реттілігі бойынша:физиологиялық қажеттіліктер;. сақтану және қорғану қажеттіліктері;топ, қоғам мүшесі болуға, махаббат сезімдеріне деген қажеттіліктер; өзін-өзі сыйлау қажеттіліктері; өзіндік кемелдену немесе жеке тұлғалық жетілу қажеттіліктері.

 Маслоудың адам табиғатын зерттеу процесі арқылы ой тұжырымдамаларын төмендегідей сипаттауға болады:

адамдарға денсаулықтықтың , шығармашылықтың , өзін жүзеге асырудың біршама жоғары деңгейіне ұмтылу (тырысу) қасиеті тән;

невроздар өзіндік  кемелдену жолындағы бөгет (қоршау) ретінде  қарастырылады;

синергетикалық  қоғамның дамуы – табиғи және қажетті процесс. Бұл  барлық индевидуум бір-бірінің бостандығын шектемей, тұлғалық дамудың жоғарғы деңгейіне қол жеткізетін қоғам;

бизнес  және тұлғалық дамудың тиімділігі сәйкес болып табылады. Шын мәнінде өзіндік  кемелдену процесі  әрбір индевидтің өндірістік жетістігінің  жоғарылауына әкеледі.

Психологтардың еңбектеріндегі жеке тұлға психологиясына арналған III тарауда Г.Оллпорттың “Личность в психологии”атты еңбегінен және Г.Айзенктің “Структура личности” атты  еңбектерінен жекелеген үзінділер келтірілген.

Адам табиғатына деген көзқарастарды ұсынатын  теориялар негізгі алты көрсеткіш ( снеімділігі; эвристикалық құндылығы; ішкі келісімділігі; үнемділігі ; қамту аймағының кеңдігі; функцияның  маңыздылығы) бойынша бағаланады.

Жеке тұлға психологиясы – зерттеудің  енді дамып келе жатқан өте жас саласы.Тек соңғы елу жылдың  ішінде ғана бұл салада айтарлықтай бағыттар пайда  болды. Болашақты шығармашылықпен зерттеушілер өздерінен бұрынғылардың интеллектілі  қазынасына сүйенетін болады.

Адамға қатысты негізгі ғылыми ықпалдардың мәні олардың жаңа зерттеулерге қаншалықты дәрежеде дем беруімен байланысты. Сонымен бірге өзінің ғылыми мәнділіктерін жойып алмау үшін жеке тұлға теориялары жаңа эмперикалық мәліметтердің жиналу шамасына қарай түзетіліп отырылуы керек.

Адамның жеке тұлғалығына қатысты жаңа зерттеуулер негіізгі бес баағыт бойынша жүзеге асады деп шамаланады:

  1. Танымдық процестерді  психологиялық  қызмет  жасаудан  басқа да  қырларымен  өзара байланысты зерттеу;
  2. Ситуациялық факторлар мен жеке тұлғалық өзгерістердің өзара  әрекеттесуі мен олардың мінез-құлыққа ықпалын зерттеу;
  3. Жеке тұлғаның нейрофизиологиялық, биохимиялық және генетикалық  егіздерін зерттеу;
  4. Орта жастағы және мосқал адамның жеке тұлғалық  дамуын зерттеу;
  5. Адамның тәжірибелі іс-әрекетіне қатысты проблемаларды зерттеу.

Психологиядағы жеке тұлға ұғымы аса күрделі және жан-жақты болғандықтан, Батыс ғалымдарының жеке тұлғаға деген негізгі тұжырымдамаларын қазақ оқырмандарына ұсынуды жөн көрдік. Бұл көзқарастарды екңес психологтарының тұжырымдамаларымен салыстыра талдау келер күннің еншісінде болар.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!