Тіл философиясы

Тіл философиясы. Тіл философиясы тіл білімінен көп бұрын пайда болған. Лингвистика дүниеге келген күнінен бастап философиямен тығыз байланыста келеді. Ежелгі Греция сияқты кейбір елдерде тіл теориясымен алғаш айналысушылар философтар болған. Зат пән оның атауы арасындағы қарым-қатынасты айқындау мәселесін грек философтары философияның өзекті мәселелерінің бірі ретінде қараған. Осы мәселеге байланысты айтыс орта ғасыр лингвистерінреалистер,коминалистер деп аталатын екі лагерьге бөлген. Сондай-ақ, тіл мен ойлаудың қарым-қатынасы жөніндегі мәселе де ежелгі заманнан басталады. Платон мен Аристотельдің грамматикалық категорияларды логикалық тұрғыда баяндаулары, оларды логикаға тәуелді етулері ойлау мен тіл арасындағы қарым-қатынасты зерттеуден туғандығы даусыз. XVII ғасырда дүниеге келген Пор Рояль грамматикасының жазылуына да себепші болған тіл мен ойлау арасындағы қарым-қатынас екені айқьш. Зат пен оның атаулы, тіл мен ойлау арасындағы қарым-қатынас тілдің мәні деп аталатын проблема құрамына енеді. Ал тілдің табиғаты мен мәні жөніндегі мәселе жалпы тіл біліміне де, философияға да ортақ мәселе. Бірақ оны зерттеуде бұл екі ғылымның көздейтін мақсаты да, зерттеу тәсілдері де екі басқа.

  1. Дүниеге келу тарихының көнелігіне қарамастан тіл философиясы осы атауға XIX ғасырда ғана ие болды. XIX ғасырда европа халықтарының салыстырмалы-тарихи грамматикаларын жазумен қатар тіл философиясының ғылым саласы ретінде қалыптасуына, дамуына, өзіндік объектісінің айқындалуына көп көңіл бөлінді. Бұл дәуірдегі тіл философиясының алға қойған мақсаты—тілдің табиғаты мен мәнін, оның қоғам өмірінде алатын орны мен функциясын, ойлаумен, адамдардың рухани өмірімен байланысын айқындау болды. Бұл мәселемен сол дәуірдің көрнекті ойшылдары — Гердер, Шлегель, Гумбольдт, Шлейхер, Штеинталь, Потебня, Вунт сияқты ғалымдар айналысты. Бұлардың ішінде өз дәуірі үшін де, кейінгі заман үшін де ең беделдісі Вильгельм Гумбольдт (1767—1835) болды. В. Томсеннің пікірінше «Германиядағы ұлы адамдардың бірі» — болып есептелетін Гумбольдттің лингвистикалық алымы кең. Лингвистика тарихында оны салыстырмалы-тарихи тіл білімінің философиялық негізін қалаушы деп санайды. Гумбольдт санскрит, қытай, малай, америка индеецтері, баск тілдері сияқты дүниенің әр бұрышындағы көптеген тілдерді зерттеген. Көп тілдердің фактілерімен таныс болу— оның лингвистикалық ой-өрісін мейлінше кеңейткен. Гумбольдт салыстырмалы-тарихи әдістің тіл зерттеу әдісі болып қалыптасуында үлкен роль атқарды. Осы әдістің принциптері, проблемалары шеңберінен тысқары да көптеген проблемаларды көтеріп, теориялық тұжырымдар жасады. Тілдің табиғаты, мәні, құрылымы, тіл мен мәдениет, тіл мен материалдық дүние, тіл мен ойлау, тіл мен қоғам, тіл тарихы, тіл білімінің салалары, т. б. Гумбольдт зерттеген проблемалар қатарына жатады. Соларды зерттеу арқылы ол жалпы тіл тану ғылымын негіздеді. Оның бұл салалардағы тұжырымдарын толық та, айқын баяндайтын еңбектері — «Адамзат тілі құрылысының әр алуандығы туралы» (1827), «Ява аралындағы Кави тілі туралы» (1836) деп аталатын туындыдары.

Гумбольдт өзінің лингвистикалық, философиялық копцепциялары арқылы лингвистика тарихында жаңа бет бұрыс, жаңа дәуір жасаған адам. Дамудың әр түрлі сатысындағы түрлі халықтар тілдері мен олардың рухани өмірлерінен жиналған материалдарды өз замандастарының қай-қайсысынан да көп және терең білетінінің арқасында бірінші болып, тілдің ішкі құрылымын, оның халықтардың рухани өмірімен, ой-санасымен, мәдениетімен, тарихымен байланыс дәрежесін жан-жақты талдады, өзіндік лингвистикалық, философиялық біртұтас сындарлы жүйе кұрды.

  1. Гумбольдт тіл білімінің өзіндік философиялық базасы — тіл философиясы. Тіл философиясының негізгі принциптері—тілді, оның формаларын әрекет деп тану, оларды халықтың ұлттық санасы деп есептеу. Тіл — әрекеттің өзі. Сондықтан оның бірден-бір ақиқат анықтамасы генетикалық қана болу керек. Тіл — дыбысты ойдың көрсеткішіне айналдыратын рухтың әрекеті. Даму— тілдің өмір сүруінің формасы. Тіл — ойлау әрекетінің творчестволық синтезі, бірақ сонымен бірге ол — актив форма, ойлау әрекетінің құралы да. Тіл мен ойлаудың бірлігі — ажырамас бірлік. Бұл сөйлеу мен ойдың бірлігі. Өйткені тіл жалпы, коллективтік меншік болғандықтан, индивидумға әсер етеді. Адам тілді неғұрлым жақсы меңгерген болса, солғұрлым тіл оның ойлауына әсерін тигізеді. Осылармен қатар, Гумбольдт тіл мен «халық рухы» арасындағы байланысты да сөз етеді. Бірақ тілдің қоғамдық сипатын ұлттық табиғат, адамдардың жанында, санасында болатын идеалдық нәрсе деп біледі. Бұл идеалдық — индивидуалдык емес, жалпы халықтық, тілдік ойлау. «Халық тілі — оның рухы, халық рухы — оның тілі». Тіл жеке адамдардың сөйлеуі арқылы керінгенмен, ол — жеке адамның табысы емес, халықтың табысы.

Гумбольдт Гегельдің идеалистік концепциясын басшылыққа алған, белгілі шамада болса да,И. Канттың философиялық принциптеріне еліктеген ғалым, сондыктан оның тіл философиясында қате тұжырымдар да аз емес. Канттың ізімен Гумбольдт та сананы материалдық дүниеге тәуелсіз деп санайды. Тілдің еңбек процесінде, қоғамдық қажеттіктен туғанына мән бермей, оны адам баласының ішкі табиғи қажетінен туған, тіл адам табиғатына тән дейді. Тілдің ішкі формасын тек қанаұлттық рухпен, абсолюттік идеяменбайланыста қарайды. Тілдердің ерекшеліктерін әр тіл дамуындағы тарихи себептерден, сол тілдің иесі болып есептелетін халық тарихынан іздемейді, әлдеқандай бір рухтың көрінісі деп түсіндіреді. Бұл — объективтік идеализм принциптеріндегі философтарға тән қателік. Гумбольдт тілді адам мен материалдық дүние арасындағы аралық категория деп түсіндіреді.

Гумбольдт тіл халықтың әрекетімен, ойлауымен байланысты болғанмен, оның өзіндік ерекшелігі, белгілі мөлшерде болса да, тәуелсіздігі, тұрақтылығы бар, сөйлеу әрекеті мен тіл өзара байланысты, бірақ тепе-тең емес, тілдік форма тұрақты, ал оның керінісі әр түрлі. Тіл—форма, онан басқа түк те емес дейді. Гумбольдттің тілдік форма жөніндегі тұжырымдары оның лингвистикалық теориялары ішіндегі ең маңызды саласы. XX ғасыр лингвистикасында ең мәнді проблемалардың бірі болған тілдік жүйе, тілдік құрылым мәселелерін Гумбольдт осы салада кетерген.

Гумбольдт тілдерді типологиялық белгілеріне қарай жіктеу мәселесімен де айналысты. Ол қалыптастырған бірсыпыра теориялық, философиялық тұжырымдар бертінде идеалистік бағыттағы лингвистердің ұранына да айналды. В. Гумбольдт ілімінің өзінен кейінгілерге еткен әсері туралы проф. В. А. Звегинцев: «Лингвистиканың кейінгі замандарда дамуына тигізілген әсерінің тереңдігі, күші жағынан онымен (Гумбольдпен, Т. Қ.) тен келетін басқа ғалымды атау қиын» деп жазды.

Сонымен, XIX ғасырдың алғашқы жартысы — компаративистиканың өз алдына дербес ғылым болып қалыптасып, өзінің зерттеу әдісі мен методикасын жетілдірген, объектісін айқындай түскен кезең болды. Бұл кезенде лингвистиканың жалпы тілдік мәселесі ретінде тіл философиясы, жеке тілдер жөніндегі тарауы, салыстырмалы грамматика салалары қалыптасып, дами түсті. Тілдік материалдар жинау, тіл білімін теориялық жақтан дамыту да қызу жүріп жатты. Бәрінен де гөрі кеңірек етек алған мәселе — үнді-европа тілдерін бір-біріне салыстыра зерттеу, олардың шыққан төркінін, ата тілді айқындау болды. Тілді, тілдік элементтерді тарихи тұрғыдан зерттеу ғана ғылыми деп жарияланды.